Trong đám giỗ, trong lời dạy con, người mình hay nhắc: “Cây xanh thì lá cũng xanh, cha mẹ hiền lành để đức cho con”. Hai câu sáu tám giản dị mà nói trúng một cái lẽ ai sống lâu cũng thấy: cách ăn ở của người đi trước không mất đi, nó còn tiếp trong đời con cháu.
Nghĩa đen: nhìn cây mà biết lá
Câu đầu chỉ là một điều trông thấy ngoài vườn. Cây khoẻ, thân xanh tốt thì lá cũng xanh; cây héo úa thì lá vàng rồi rụng. Lá không sống riêng được, nó lấy nhựa từ thân, nên thân thế nào lá thế ấy.
Câu sau nói thẳng điều muốn nói. Hiền lành không chỉ là nhu mì, mà là ăn ở tử tế, không tính chuyện hại người. Để đức là để lại cái phúc, cái tiếng thơm, cái nền nếp cho đời sau. Cha mẹ sống tử tế thì con cái hưởng phần tốt đẹp ấy, tự nhiên như cây xanh thì lá xanh.
Nghĩa bóng: “để đức” là để lại cái gì
Nhiều người hiểu chữ đức theo lối may rủi, như thể cha mẹ hiền lành thì con cái tự nhiên gặp toàn chuyện suôn sẻ. Hiểu vậy dễ thất vọng, vì đời còn vô số thứ chẳng ai nắm được.
Cái đức ấy, nhìn vào đời sống thật thì có ba phần. Một là nếp nhà: đứa trẻ lớn lên giữa những người lớn ngay thẳng thì học được cách sống ấy. Hai là tiếng tăm: cha mẹ tử tế thì con cái được hàng xóm, thầy cô nhìn bằng con mắt thiện cảm. Ba là quan hệ: người ăn ở có tình thì lúc hoạn nạn có người giúp.
Hiểu theo hướng đó thì để đức cho con chẳng có gì huyền bí. Nó là chuyện gieo gì gặt nấy, và cái gặt được không chỉ rơi vào tay người gieo.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, cách sống là thứ để lại bền nhất. Tiền tiêu rồi hết, nhà đất bán rồi thôi, nhưng cái nết cha mẹ truyền cho con thì không ai lấy mất được.
Thứ hai, đức phải bồi hằng ngày. Nó nằm ở chuyện trả lại tiền thừa, giữ lời hứa với người làm thuê, không lấn sang đất hàng xóm, chăm cha mẹ già. Những việc ấy lặp lại thành thói quen, và đứa nhỏ trong nhà nhìn thấy hết.
Thứ ba, câu này vừa là lời hứa hẹn vừa là lời cảnh báo. Cây xanh thì lá xanh, mà cây đã sâu bệnh thì quả cũng khó lành. Người lớn làm ăn gian dối thì con vừa học phải cái xấu, vừa phải mang tiếng thay.
Việc làm được ngay thì giản dị: cho con cùng đi thăm người ốm, cùng mang biếu hàng xóm ít quà quê. Mấy việc nhỏ ấy dạy hơn một bài giảng dài.
Những câu cùng ý
- “Ở hiền gặp lành” — niềm tin quen thuộc rằng sống tử tế rồi sẽ được đền đáp.
- “Đời cha ăn mặn, đời con khát nước” — mặt trái của cùng một lẽ.
- “Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh” — nếp nhà in dấu rất rõ lên con cháu.
- “Dạy con từ thuở còn thơ” — muốn để đức cho con thì phải uốn nắn từ sớm.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng qua nhiều đời, không rõ ai đặt và ra đời khi nào. Dân gian còn lưu phần nói tiếp theo mạch ấy, nhắc con cháu ăn ở cho phải đạo; mỗi vùng đọc một khác nên khó nói dạng nào là gốc.
Cũng nên xem đây là chỗ tham khảo, đừng hiểu thành một lời hứa chắc chắn. Có nhà sống rất tử tế mà vẫn gặp bệnh tật, tai nạn, làm ăn thua lỗ. Câu ca dao chỉ nói rằng phần tốt đẹp cha mẹ tạo ra thì không mất. Nghe để tự soi lại mình, đừng đem ra cân đo phúc phần nhà người khác.
