Khen người chăm chỉ thì có nhiều cách, nhưng ít cách nào gợi hình bằng bốn chữ cày sâu cuốc bẫm. Nghe là thấy ngay cái dáng còng xuống trên thửa ruộng, thấy cả mồ hôi lẫn cái nhọc của một nghề mà phải chờ hàng tháng trời mới nhìn ra thành quả.
Nghĩa đen: luống cày và nhát cuốc
Cày sâu là để lưỡi cày ăn sâu xuống đất chứ không lướt trên mặt. Cày sâu thì lớp đất dưới được lật lên, đất tơi ra, gốc rạ với cỏ dại bị vùi xuống mục thành phân, nước ngấm đều, rễ lúa bám sâu nên chịu hạn tốt. Bù lại là nặng gấp bội: người mỏi tay ghì cày, trâu cũng phải kéo nặng hơn nhiều.
Cuốc bẫm nói về nhát cuốc. Chữ bẫm trong tiếng ta mang nghĩa đầy đặn, chắc chắn, như khi nói béo bẫm. Cuốc bẫm là bổ nhát cuốc cho thật chắc tay, thật sâu, đủ vỡ tảng đất chứ không cào qua cho xong.
Đặt hai vế cạnh nhau, người xưa đã chọn đúng hai việc nặng nhất trong nghề ruộng. Đều là việc ngoài trời, làm từ mờ sáng, và không có cách nào làm cho nhẹ đi được.
Nghĩa bóng: làm cho tới nơi tới chốn
Ra khỏi bờ ruộng, bốn chữ ấy chỉ một lối làm việc: làm kỹ, làm sâu, không qua loa lấy lệ. Người cày sâu cuốc bẫm là người chịu bỏ công vào phần khó nhất, phần mà nhìn bên ngoài chẳng ai thấy, nhưng thiếu nó thì mùa màng chẳng ra gì.
Còn một tầng nữa. Khi nói ai đó quanh năm cày sâu cuốc bẫm, người ta không chỉ khen chăm chỉ mà còn thương cái cực. Người làm ra hạt gạo là người tốn sức nhất, mà phần được hưởng đâu phải lúc nào cũng tương xứng. Vậy nên hiểu câu này cho trọn là hiểu cả hai chiều: một lời khen, và một tiếng thở dài.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, làm sâu quan trọng hơn làm nhiều. Cày lướt trên mặt thì một buổi xong cả sào, nhưng lúa lên èo uột. Việc đời cũng vậy: đọc lướt mười cuốn sách không bằng đọc kỹ một cuốn, quen trăm người không bằng giữ được vài người thật lòng.
Thứ hai, phần công không ai nhìn thấy mới là phần quyết định. Người ngoài chỉ ngắm ruộng lúa lúc trổ đòng, chẳng ai nhớ tới những ngày vỡ đất. Đi làm cũng thế, cái làm nên chất lượng nằm ở khâu chuẩn bị lặng lẽ chứ không ở lúc đứng ra trình bày.
Thứ ba, chịu khó phải đi cùng chịu học. Người xưa không bảo cứ cuốc thật nhiều là được, mà nhấn vào cày thế nào, cuốc thế nào cho đúng. Cần cù mà làm sai cách thì phí sức.
Dạy con cũng dùng được câu này: quét nhà thì quét cả gầm giường, học bài thì học hết chỗ chưa hiểu. Đứa trẻ quen làm cho xong hẳn một việc sẽ mang cái nết ấy đi suốt đời. Và mỗi lần ăn bát cơm, mua mớ rau, nhớ tới người đã đổ mồ hôi làm ra chúng cũng là một cách sống có trước có sau.
Những câu cùng ý
- “Ăn kỹ no lâu, cày sâu tốt lúa” — việc gì làm kỹ thì kết quả mới bền.
- “Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” — tả trọn cái tư thế cực nhọc của nhà nông.
- “Có công mài sắt có ngày nên kim” — kiên trì đủ lâu thì việc khó mấy cũng thành.
- “Trăm hay không bằng tay quen” — sự thành thạo chỉ đến từ làm thật, làm nhiều.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng sinh ra từ chính việc đồng áng, không rõ có từ bao giờ và cũng không quy được cho ai. Điều chắc chắn là nó gắn với ruộng lúa nước, nơi con trâu và cái cày từng là hai thứ quý nhất của nhà nông. Người xưa còn nói “cày sâu bừa kỹ”, ý cũng vậy cả.
Cũng nên xem đây là chỗ tham khảo thôi. Nghề nông giờ đã khác, máy móc làm thay nhiều việc, cách làm đất cũng tuỳ giống, tuỳ chân ruộng mà đổi. Cái còn nguyên giá trị là tinh thần làm cho tới nơi, chứ không phải cứ bám lấy cái cày.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
