Dọn mâm mời khách, người mình hay nói một câu rất quen: “Chẳng có gì, toàn cây nhà lá vườn thôi”. Bốn chữ ấy vừa là lời khiêm nhường, vừa là cách khoe kín đáo về những thứ do chính tay mình trồng, mình làm.
Nghĩa đen: rau trong vườn, quả trên cây nhà
Nhà quê ngày trước thường có mảnh vườn nhỏ quanh nhà. Trong vườn có giàn bầu giàn bí, có luống rau thơm, có cây chuối, cây khế, cây ổi, bụi sả, khóm lá lốt. Cái ăn hằng ngày phần lớn lấy ngay từ đó, thứ nào không tự làm được mới phải ra chợ.
Cây nhà là cây của nhà mình trồng, lá vườn là lá hái ngoài vườn nhà. Ghép lại thành cụm chỉ mọi thứ sẵn có trong khuôn viên gia đình: mớ rau, nải chuối, con gà nuôi ở góc sân, tấm bánh gói bằng lá chuối sau hè. Đặc điểm chung là không mua bằng tiền, không nhãn mác, mùa nào thức nấy.
Cho nên khi chủ nhà bảo mâm cơm chỉ có cây nhà lá vườn, người nghe hiểu ngay: đây là đồ nhà, chẳng cầu kỳ, nhưng tươi và sạch.
Nghĩa bóng: cái do chính mình làm ra
Từ chỗ chỉ đồ ăn, bốn chữ này mở rộng ra để chỉ mọi thứ tự làm, tự có, không phải thuê mướn hay mua sắm bên ngoài. Buổi liên hoan cơ quan có mấy tiết mục hát múa do anh em tự dựng thì gọi là văn nghệ cây nhà lá vườn.
Cụm từ này nghiêng về ý khiêm nhường. Người nói dùng nó để hạ thấp món quà hay công sức của mình xuống một chút, cho khách khỏi thấy mắc nợ. Ấy là lối ăn ở rất quen của người mình: cho nhiều mà nói ít.
Bài học và chuyện hôm nay
Thứ tự tay làm ra bao giờ cũng có một giá trị riêng. Mớ rau tự trồng có thể không đều lá bằng rau ngoài chợ, nhưng người ăn biết rõ nó ra làm sao. Tiết mục tự dựng có thể vụng, nhưng nó thật. Cây nhà lá vườn đổi cái bóng bẩy lấy cái tin cậy, nhiều khi đó là cuộc đổi có lời.
Cũng nên học cái nết khiêm nhường lúc cho đi. Người xưa hiểu rằng cách trao còn quan trọng hơn thứ được trao. Nói “toàn cây nhà lá vườn” là để khách ăn cho thoải mái, khỏi áy náy. Bài học ấy dùng được nguyên vẹn: giúp ai việc gì thì đừng kể công.
Nhưng chớ vì hai chữ khiêm nhường mà xem thường công sức của mình. Có người tự hạ thấp món mình làm đến mức người khác cũng tin theo mà coi nhẹ thật. Khiêm nhường trong lời mời là đẹp, còn khi đi làm, khi bán hàng thì phải nói đúng giá trị thứ mình làm ra.
Ở phố, mảnh vườn thu lại thành mấy thùng xốp trên sân thượng hay vài chậu rau ngoài ban công, nhưng cái nết cây nhà lá vườn thì không mất. Hộp bánh tự làm mang tới cơ quan, hũ dưa muối gửi cho hàng xóm, bó rau cắt biếu bà cụ tầng dưới đều là nối tiếp nếp cũ. Cho trẻ trồng vài chậu rau rồi tự tay hái nấu bữa cơm cũng là bài học thấm: đứa nhỏ từng chờ một cây cải lớn lên sẽ hiểu vì sao không được bỏ mứa, chẳng cần ai giảng.
Mấy câu cùng ý
- Của nhà trồng được — cách nói vui cùng nghĩa, chỉ thứ do chính mình làm ra.
- Của ít lòng nhiều — quà nhỏ mà chứa nhiều tình.
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — quý cái của mình, quen thuộc và tự chủ.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — cái cho đi quý ở lúc trao, không ở giá tiền.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng dân gian, mọc ra từ nếp sống có vườn của làng quê, không rõ ai nói đầu tiên và có từ đời nào; nhiều nơi còn nói gọn là “đồ nhà, cầm về ăn lấy thảo”. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ lúc. Nhà nào không có vườn, bận rộn phải mua sẵn về đãi khách thì cũng chẳng vì thế mà kém thành ý. Cây nhà lá vườn không phải điểm dừng, nhưng thường là chỗ khởi đầu hợp lý; đến lúc cần làm cho ra tấm ra món thì phải thuê người có nghề, chớ lấy bốn chữ này ra bào chữa cho cái làm qua quýt.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
