Có lúc ta chỉ mong mọi chuyện lắng xuống, mong được yên mà làm ăn, nhưng sự đời cứ đẩy tới. Những lúc ấy người mình hay thở dài: “Cây muốn lặng mà gió chẳng đừng”.
Nghĩa đen: cái cây và ngọn gió
Hình ảnh dễ hình dung lắm. Cây đứng một chỗ, không tự đi đâu được, cũng chẳng tự làm mình lay động. Cái làm cành lá rung lên là ngọn gió, mà gió thổi theo ý trời đất chứ có hỏi ý cái cây bao giờ. Cây có muốn lặng đến mấy, hễ gió còn thổi thì lá còn động.
Chữ đừng ở đây là tiếng cũ, nghĩa là dừng lại, ngừng lại. Gió chẳng đừng tức là gió không chịu ngừng; nhiều nơi nói thành “gió chẳng dừng”. Cái cốt của hình ảnh là chỗ lệch: một bên có ý muốn mà không có quyền, một bên chẳng cần biết ai muốn gì.
Nghĩa bóng: muốn yên mà không được yên
Cây là ta, gió là hoàn cảnh và người chung quanh. Câu này tả đúng cảnh người muốn sống yên mà bị chuyện bên ngoài kéo vào: muốn nhường nhịn thì bị dồn, muốn giữ hoà khí thì bị chọc, muốn làm ăn tử tế thì gặp kẻ chơi không đẹp.
Nhưng câu này không dạy buông xuôi. Nó chỉ tả một tình thế và nhắc rằng có những thứ không nằm trong tay mình. Ta quyết được cách mình cư xử, chứ không quyết được người khác nghĩ gì, nói gì. Nhìn ra cái ranh giới ấy là bớt khổ được một nửa. Vả lại, có những cơn gió mình không gọi mà nó vẫn tới.
Vế sau ít người nhắc
Câu này vốn đi thành cặp hai vế, mượn từ một lối nói chữ Hán lâu đời. Vế sau thường được dịch là “con muốn nuôi mà cha mẹ không còn”. Chỗ này nhiều người bỏ quên, trong khi chính nó mới làm câu nói thấm.
Đặt hai vế cạnh nhau thì ý đổi hẳn. Cây muốn lặng mà gió chẳng đừng là chuyện ngoài ý muốn; con muốn phụng dưỡng mà cha mẹ đã khuất cũng là chuyện ngoài ý muốn. Cả hai đều nói cái lỡ nhịp giữa lòng người với thời gian: lúc ta sẵn sàng thì dịp đã qua mất rồi.
Bài học và chuyện hôm nay
Trước hết, phân cho rõ cái mình đổi được với cái mình không đổi được. Người khôn chẳng phí sức cãi nhau với gió, họ lo phần cây: rễ có sâu không, thân có chắc không. Ngoài đời thì đó là giữ sức, giữ nghề, giữ tiếng, giữ vài người bạn thật. Mấy cái ấy vững rồi thì gió lớn cũng chỉ làm rung lá.
Cũng phải nói thêm: không phải cứ nhịn là chuyện sẽ yên. Cây đã lặng mà gió vẫn thổi, nghĩa là có lúc im lặng chẳng giải quyết được gì. Lúc đó phải lên tiếng đúng chỗ, đặt ra giới hạn, thậm chí dọn đi khỏi chỗ nhiều gió, chứ không phải cắn răng đứng chịu mãi.
Còn với cha mẹ thì bài học giản dị đến mức ai cũng làm được: gọi điện năng hơn, về nhà sớm hơn một chuyến, đưa ông bà đi chơi ngay khi còn đi được. Mấy việc đó đâu cần chờ tới lúc dư dả.
Mấy câu cùng ý
- Còn cha còn mẹ thì hơn, không cha không mẹ như đờn đứt dây — quý lấy thời gian còn có cha mẹ bên cạnh.
- Sông có khúc, người có lúc — đừng lấy một đoạn khó mà đo cả đời người.
- Tránh voi chẳng xấu mặt nào — có cơn gió tốt nhất là né, không phải hèn mà là biết lượng sức.
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn đúng lúc thì giữ được hoà khí.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời của người xưa, truyền miệng qua nhiều đời rồi nhập hẳn vào tiếng mình; ai nói ra đầu tiên thì không có căn cứ nào chắc, nên đừng gán cho người nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Đọc vế sau, ai có cha mẹ đã khuất chớ vì thế mà tự dằn vặt, bởi đời người nhiều khi chẳng liệu được. Cũng chớ đem câu này ra ép ai phải làm gì cho cha mẹ mới là đủ. Soi lại thì phần đáng giữ chỉ là một lời giục: việc gì còn kịp thì làm ngay.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
