Có bài ca dao nghe một lần là nhớ cả đời, “Cày đồng đang buổi ban trưa” là một bài như thế. Bốn câu vẽ trọn một buổi trưa nắng gắt ngoài đồng, rồi bất ngờ quay sang nói với người đang ngồi trước mâm cơm.
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
Nghĩa đen: một buổi trưa giữa đồng không
Hai câu đầu là cảnh thật, thật tới mức ai từng ra đồng đọc lên là thấy lại nắng trên gáy mình. Ban trưa của nhà nông nhiều khi không phải giờ nghỉ mà là giờ phải gắng, vì đất còn ải, vì nước còn kịp, vì mùa vụ chẳng chờ ai. Người cày đứng giữa đồng trống, chẳng một bóng cây, nắng dội từ trên xuống, hơi đất hầm lên từ dưới.
Chữ đắt nhất nằm ở hai tiếng thánh thót. Vốn đây là từ tả tiếng nhỏ giọt nghe được, như giọt gianh, giọt đàn. Đem gán cho mồ hôi thì cái vô hình bỗng nghe thấy được: mồ hôi rơi từng giọt, đều đặn, không dứt, xuống mặt ruộng. Rồi thêm một bậc nữa, như mưa ruộng cày, tức là chẳng còn đếm được giọt nào ra giọt nào.
Hai câu sau đổi hẳn cảnh. Từ ngoài đồng bước vào mâm cơm. Bát cơm đầy là no đủ, ấm áp, ngược hẳn cái nắng vừa tả. Dẻo thơm một hạt là thứ ta nếm được; đắng cay muôn phần là thứ ta không nếm được, nằm phía sau, ở người khác. Một với muôn đặt cạnh nhau, chính chỗ chênh ấy làm người nghe giật mình.
Nghĩa bóng: cái giá nằm khuất
Bài này không dừng ở hạt gạo. Nó nói cái lẽ rộng hơn: thứ gì ta hưởng cũng có một phần công sức bị giấu đi. Người ăn chỉ thấy bát cơm dẻo thơm, không thấy buổi trưa ngoài đồng, không thấy đêm tát nước, không thấy vụ mất mùa năm ngoái.
Cho nên tiếng gọi ai ơi mới quan trọng. Không phải trách móc, cũng chẳng phải than thân, mà là lời mời nhìn xa hơn cái đang bày trước mắt. Người xưa đâu đòi người ăn phải ra đồng cày thay, chỉ mong đừng coi bát cơm là chuyện đương nhiên.
Bài học và chuyện hôm nay
Trong bữa cơm, đây vẫn là cách dạy con nhẹ mà thấm. Thay vì quát “ăn hết đi, phí lắm”, hãy kể cho con nghe hạt gạo đi qua bao chặng: làm đất, gieo mạ, cấy, chăm nước, gặt, phơi, xay giã. Kể xong rồi đọc bốn câu này, đứa trẻ nhớ lâu hơn nhiều lời quở trách.
Ở chỗ làm cũng vậy, đừng chỉ nhìn cái kết quả gọn gàng. Hỏi han quá trình, ghi nhận đúng người, trả công đúng sức, ấy là đem câu ca dao vào việc thời nay.
Lúc mặc cả với người bán hàng rong, người sửa xe, người giao hàng, cũng nên nhớ mình đang mặc cả với mồ hôi chứ không phải với một con số. Vài nghìn bớt đi với ta là nhỏ, với người kia có khi là cả buổi trưa ngoài nắng.
Còn với chính mình, bài ca dao lại là lời an ủi. Ai đang ở khúc đắng cay muôn phần — học nghề, gây dựng lại từ đầu — thì hiểu phần đắng bao giờ cũng tới trước phần dẻo thơm. Ấy là trật tự thường tình, không phải riêng mình bị thiệt.
Mấy câu cùng ý
- Muốn no thì phải chăm làm, một hạt thóc vàng chín giọt mồ hôi — cũng lấy mồ hôi mà đo hạt thóc.
- Có làm thì mới có ăn, không dưng ai dễ đem phần đến cho — nói thẳng chuyện làm và hưởng.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — câu ngắn gọn về cùng một lẽ.
- Uống nước nhớ nguồn — mở lòng biết ơn ra mọi thứ mình đang hưởng.
Đôi lời về bài này
Đây là lời truyền miệng dân gian, không rõ ai đặt, không có mốc nào xác định được, nên đừng gán cho tác giả nào. Chép qua chép lại mỗi vùng một chút nên có nơi đọc “mưa ruộng bừa”, có bản chép “dẻo ngon một hạt”. Cứ đọc như một chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Ngày nay nhiều khâu đã có máy làm đỡ, nỗi nhọc không còn y như xưa, nhưng đằng sau bát cơm vẫn là người thật, việc thật. Soi lại thì phần đáng giữ chỉ có một: nhìn cho ra cái công khuất sau thứ mình đang cầm trên tay.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
