Người mình có nhiều cách nói về gốc gác, mà ít câu nào gọn và chắc như “Cây có cội, nước có nguồn”. Sáu chữ, hai vế cân nhau, mượn cái cây trước ngõ với dòng nước sau nhà để nói một điều rất lớn: chẳng có gì trên đời tự dưng mà có.
Nghĩa đen: cội ở đâu, nguồn ở đâu
Cội là gốc cây, phần nằm sâu dưới đất, mắt thường không trông thấy. Cả tán lá rợp, cả trăm cành vươn bốn phía đều bám vào cái gốc ấy. Chặt cành thì cây còn sống, mất gốc là cây chết. Người làm vườn biết rõ: muốn cây tốt thì bón vào gốc, tưới vào gốc, chứ không ai đi lau từng chiếc lá.
Nguồn là chỗ mạch nước bắt đầu, thường trên núi cao, khe sâu, ít người đặt chân tới. Con suối chảy qua bản, con sông chảy qua đồng, ra tới cửa biển thì mênh mông, nhưng ngược lên tận cùng bao giờ cũng gặp một mạch nhỏ rỉ ra từ đá. Nguồn cạn thì sông cạn, nguồn đục thì cả dòng đục theo.
Đặt hai hình ảnh cạnh nhau là ra một lẽ rất giản dị: cái gì hiện ra trước mắt cũng có một chỗ bắt đầu khuất sau lưng. Cây chẳng mọc lên từ chỗ không. Nước chẳng tự sinh giữa lòng sông.
Nghĩa bóng: người cũng có gốc
Nói cây, nói nước là để nói người. Ai sinh ra cũng có cha mẹ, có ông bà, có dòng họ, có làng xóm. Cái nếp ăn nếp ở, giọng nói, cách nghĩ, đến cả thói quen ngồi vào mâm cơm cũng là của người đi trước truyền lại mà nhiều khi mình không kịp nhận ra.
Cho nên câu này trước hết là một lời nhắc: đừng quên mình từ đâu ra. Nó chẳng bắt ai mang ơn nặng nề cả đời, chỉ đặt lại một sự thật để ta bớt tự phụ. Người làm nên chuyện dễ tưởng mọi thứ đều do một tay mình; câu tục ngữ lặng lẽ nhắc rằng cái tay ấy cũng do ai đó nuôi lớn.
Mặt khác còn có ý về trách nhiệm. Đã là cành trên cây thì cành tốt hay xấu cũng dính tới gốc. Người sống tử tế làm nở mặt cha mẹ, dòng họ; kẻ sống bừa bãi thì tiếng xấu cũng lan ngược về nơi mình sinh ra.
Bài học và chuyện hôm nay
Biết ơn không phải phép lịch sự, mà là nhìn cho tỉnh. Phần lớn cái ta đang hưởng là công tích cóp của nhiều người trước: mảnh đất ông cha khai phá, con đường làng người trước đắp, cái nghề cha mẹ truyền cho.
Việc gì cũng nên tìm về gốc mà chữa. Cây héo lá thì xem gốc có úng không, tưới lên lá là phí công. Trong nhà cũng thế: con học sa sút, gốc có khi nằm ở không khí trong nhà chứ không ở quyển sách. Người làm hay bỏ đi, gốc thường ở cách sai việc chứ không ở người vừa xin nghỉ.
Giữ gốc cũng là giữ mình. Đưa con về quê thắp nén hương ngày giỗ, kể cho con nghe ông bà ngày trước làm nghề gì, sống ra sao. Đứa trẻ biết tên ông cố, biết vì sao nhà mình có cái tên lót ấy thì trong lòng nó vững hơn. Người mới vào nghề cũng vậy, nhớ mình học được gì từ ai thì không nhỏ đi, chỉ bớt kiêu.
Mấy câu cùng ý
- Uống nước nhớ nguồn — hưởng thành quả thì nhớ người làm ra nó.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — cũng ý biết ơn, nói bằng chuyện vườn tược.
- Chim có tổ, người có tông — con vật còn có nơi để về, huống chi con người.
- Lá rụng về cội — đi xa mấy, cuối đời vẫn hướng về nơi mình sinh ra.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng dân gian, đi qua nhiều đời bằng miệng, không rõ ai nói đầu tiên, cũng không rõ có từ bao giờ; đừng gán cho nó tác giả hay sách vở nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ cảnh. Có người rời quê đi xa, ít về, không phải vì họ quên gốc mà vì đời họ có nỗi khó riêng, chớ vội trách. Cũng đừng lấy chuyện gốc gác ra mà đo hơn kém ai. Soi lại thì phần đáng giữ chỉ có một: nhớ mình từ đâu ra, rồi sống sao cho cái gốc ấy khỏi tủi.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
