Đám giỗ hay việc họ, người mình hay nhắc tới các bậc cây cao bóng cả trong nhà, trong làng. Bốn chữ nghe trọng mà không xa cách, gợi ngay một cây lớn xoè tán che mát cả khoảnh sân.
Nghĩa đen: cây lớn và cái bóng rộng
Chữ cả trong tiếng Việt cũ nghĩa là lớn, ta còn gặp trong “sóng cả”, “anh cả”, “đũa cả”. Vậy bóng cả là bóng lớn, bóng rộng. Cây càng cao, tán càng xoè thì bóng phủ càng xa.
Cây đa đầu làng, cây gạo bến sông, cây xoài giữa sân đình, cây nào cũng đứng đó mấy đời rồi. Người đi đồng về ngả lưng dưới gốc, trẻ con chơi quanh gốc, quán nước bày ngay chỗ râm. Một cây như thế phải mấy chục năm mới có, mà đã có thì cả xóm được nhờ.
Muốn thành cây cao bóng cả, cây phải qua nhiều mùa bão, rễ ăn sâu, thân đủ chắc. Chỗ dựa không làm nên bởi tuổi tác suông, mà bởi những năm đã đứng vững qua giông gió.
Nghĩa bóng: người đi trước làm chỗ dựa
Cây cao bóng cả là nói những người bậc trên có uy tín: ông bà, cha mẹ, người trưởng họ, bậc cao niên trong làng, người thầy lâu năm, người gây dựng một cơ nghiệp. Cái bóng của họ là kinh nghiệm, là chỗ quen biết, là tiếng nói có sức nặng khiến việc khó hoá dễ.
Nhà nào có người như vậy thì đỡ nhiều bề. Việc hệ trọng thì hỏi ý, xích mích trong họ thì nhờ một lời phân giải, lỡ dở thì có chỗ mà về. Ngược lại, mất đi bậc trưởng thượng, nhà thường thấy trống trải, con cháu dễ mỗi người một ngả.
Có điều bóng cây to cũng có mặt trái. Dưới tán cây lớn, cây con thiếu nắng, khó vươn. Nên trong cách dùng bốn chữ này vẫn thấp thoáng một lời nhắc: làm chỗ dựa cũng phải biết lúc nào nên nhường chỗ cho lớp sau.
Bài học và chuyện hôm nay
Chỗ dựa của một nhà không nhất thiết là người giàu nhất hay giữ chức lớn nhất, mà là người sống sao cho con cháu tin. Người được coi là cây cao bóng cả thường là người công bằng trong việc họ, giữ lời, và không lấy vai vế ra lấn át ai.
Cái bóng là để che chứ không phải để phủ. Người lớn mà quyết thay con cháu mọi việc, từ chọn nghề tới chuyện dựng vợ gả chồng, thì bóng ấy che hết nắng của lớp sau. Che chở là đứng phía sau, lỡ có ngã thì có người đỡ, chứ không phải nắm tay dắt đi suốt đời.
Uy tín cũng phải vun như trồng cây, mỗi năm một ít. Không ai tự nhiên mà được cả họ nể; thường là người đã lặng lẽ lo việc chung nhiều năm, đã đỡ người khác lúc họ ngặt.
Ở chỗ làm, người đi trước chính là cây cao bóng cả của người mới. Người có nghề chỉ cần nói vài câu đúng chỗ là người trẻ đỡ mấy tháng loay hoay. Cái quý là chỉ đường rồi để họ tự đi, tự vấp, chứ không làm hộ. Và ai đang ở chỗ ấy thì nên lo sớm một việc: dựng lớp kế cận. Cây nào rồi cũng già, giao dần việc thì lúc mình lùi lại, cơ nghiệp hay việc họ không bị hụt.
Mấy câu cùng ý
- Tre già măng mọc — lớp trước lùi thì lớp sau lên, ấy là lẽ thường.
- Con có cha như nhà có nóc — có người lớn che chở thì nhà mới vững.
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — việc lớn thì hỏi người từng trải.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — hưởng bóng mát thì nhớ người đã trồng.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng dân gian, mọc lên từ nếp sống làng xã, không rõ ai đặt và có từ bao giờ; nhiều nơi còn nói “cây cao bóng mát”, nghiêng về ý che chở hơn. Cứ xem là chỗ tham khảo, đừng biến thành khuôn. Không phải cứ nhiều tuổi là thành cây cao, cũng chẳng phải hễ người trên nói gì thì dưới phải nghe nấy; nghe rồi còn phải nghĩ. Lời của người xưa có đúng có sai tuỳ thời, cứ soi lại cho hợp cảnh nhà mình. Phần đáng giữ là ý này: gọi ai là cây cao bóng cả tức là vừa trọng vọng, vừa giao cho người ta một phần việc — che cho lớp sau mà không che mất nắng của họ.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
