Ca dao trào phúng của ta có tài vẽ người: vài nét thôi, chẳng bình luận câu nào, mà đọc xong là thấy rõ cả dáng đi lẫn cái bụng của nhân vật. Bài về “cậu cai” là một bài như thế.
Cậu cai nón dấu lông gà
Ngón tay đeo nhẫn gọi là cậu cai
Ba năm được một chuyến sai
Áo ngắn đi mượn, quần dài đi thuê
Nghĩa đen: bốn nét vẽ một người
Cai ngày xưa là chức rất nhỏ, người đứng đầu một nhóm lính lệ, lo canh gác, áp giải, chạy giấy tờ. Nói cho đúng thì cậu cai hơn người thường ở chỗ được giao chút quyền, còn thân phận thì vẫn là người làm thuê.
Nón dấu lông gà là dấu hiệu nhận ra. Lính lệ xưa đội một kiểu nón chóp riêng, trên nón gắn chiếc lông gà làm hiệu. Cái lông ấy chẳng đáng mấy đồng, nhưng nó là thứ người ta trông thấy đầu tiên từ xa, và với người đội nó thì đó là cả một niềm hãnh diện.
Ngón tay đeo nhẫn là nét phô thứ hai. Rồi câu ca dao kết lại bằng ba chữ rất mỉa: gọi là cậu cai. Hai chữ “gọi là” cho hiểu rằng chức ấy sống chủ yếu ở cái tên, ở cách xưng hô.
Sang câu thứ ba, giọng đổi hẳn. Ba năm mới được một chuyến sai, hoá ra việc thưa thớt đến vậy, bao nhiêu oai vệ dồn cả vào một dịp hiếm hoi. Câu cuối thì hạ đòn: người đội nón lông gà, tay đeo nhẫn ấy không có nổi bộ quần áo tử tế của mình, phải chắp vá bằng đồ mượn đồ thuê.
Nghĩa bóng: cái oai đi mượn
Bài dựng theo hai nửa chọi nhau. Nửa đầu là cái vỏ: nón, lông gà, nhẫn, chữ “cậu”. Nửa sau là cái ruột: việc thì không có, đồ mặc thì đi mượn. Chẳng cần thêm lời chê nào, đặt hai nửa cạnh nhau là chân dung tự xong.
Cái bị đem ra cười là thói ra oai của người có chút quyền cỏn con. Người bình dân không đụng được tới ai lớn, bèn trả đũa bằng cách duy nhất họ có: một bài ca dao nghe là cười.
Nhưng tiếng cười này không ác. Đọc kỹ câu cuối còn thấy chua chua. Cậu cai cũng nghèo, cũng phải đi thuê cái quần dài để giữ mặt mũi. Cái đáng cười không phải là nghèo, mà là lấy cái vỏ che nghèo rồi lại dùng chính cái vỏ ấy để lên mặt với người khác.
Bài học và chuyện hôm nay
Quyền nhỏ dễ làm người ta hỏng nhất. Ai nắm việc lớn thường chẳng cần ra oai; còn chút quyền con con lại hay đem ra dùng cho hết, vì đó là tất cả những gì người ấy có.
Cái vỏ cũng không đỡ được lâu. Chiếc nhẫn với cái lông gà giữ được vẻ oai trong chốc lát, nhưng nhìn tới bộ quần áo đi thuê là tất cả sụp xuống.
Cậu cai bây giờ không đội nón lông gà nhưng vẫn nhận ra được: người vừa được giao coi một nhóm nhỏ đã đổi giọng với bạn cũ, người nắm khâu ký giấy mà bắt kẻ khác đi lại dăm bận cho bõ. Ai đang được giao quyền thì nên nhớ: quyền là để cho việc chạy, không phải để chứng minh mình là ai. Người dưới có thể im, nhưng họ nhớ dai, và họ vẫn có ca dao của riêng họ.
Mấy câu cùng ý
- Con nhà lính, tính nhà quan — phận thì thường mà lối sống lại đòi sang.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — chưa có gì trong tay đã vội ra oai.
- Thùng rỗng kêu to — trong càng ít thì ngoài càng ồn.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — cái thật đáng trọng hơn cái phô ra.
Đôi lời về bài này
Bài ca dao này là lời truyền miệng dân gian, không rõ ai đặt, không rõ có từ đời nào; chỉ chắc được rằng nó gắn với thời còn lệ lính lệ ở làng xã, ngoài ra thì đoán thêm là đoán mò. Cứ đọc như một chuyện để tham khảo. Bài cười một kiểu người hay ra oai chứ không cười cả một nghề, cũng chẳng nói ai làm việc gì thì tất phải thế; thời nào cũng có người giữ chức nhỏ mà tử tế, làm được việc. Lời của người xưa có đúng có sai tuỳ chỗ, nên trước khi mượn câu này nói ai, hãy soi lại xem người ta có thật đang khoe cái vỏ hay không.
