Người mình muốn dặn chuyện lớn thì hay mượn chuyện nhỏ ngoài vườn. Câu “Cắt dây bầu dây bí, chẳng ai cắt dây chị dây em” nghe tưởng chuyện làm giàn trồng rau, mà hoá ra là lời nhắc về chỗ đứng của tình ruột thịt.
Nghĩa đen: dây nào cắt được, dây nào không
Bầu với bí là hai giống leo quen thuộc trong vườn nhà. Chúng bò lan rất nhanh, tua cuốn bám vào bất cứ thứ gì gặp phải, dây nọ quấn dây kia thành một mớ chằng chịt trên giàn. Người trồng vườn phải tỉa bớt luôn tay: dây già, dây còi, dây mọc chen chỗ không cần thì cắt bỏ cho cây dồn sức nuôi quả.
Cắt dây bầu dây bí vì thế là chuyện thường, làm hằng vụ, chẳng ai tiếc. Người xưa lấy đúng cái sự thường ấy làm đà cho vế sau: dây trên giàn thì cắt được, chứ dây chị dây em thì không ai cắt.
Chữ “dây” dùng cho cả hai vế là chỗ khéo của câu. Nghe một cái là thấy ngay sự khác nhau: cùng là dây, cùng quấn quýt, nhưng một bên là vật, một bên là tình; một bên tuỳ tay người, một bên thì không.
Nghĩa bóng: có thứ mình không tự chọn được
Bạn bè hợp thì chơi, không hợp thì thôi. Làm ăn với nhau chán thì thôi hợp đồng. Còn người cùng một mẹ sinh ra thì giận nhau đến mấy, bao năm không nhìn mặt, vẫn cứ là anh chị em — trong giấy tờ, trong họ hàng, và trong bụng mình.
Hiểu vậy thì câu này có một lời cảnh báo kín. Người ta hay xử tệ với anh chị em hơn với người ngoài, vì nghĩ ruột thịt thì kiểu gì cũng còn đó. Nhưng “chẳng ai cắt” đâu phải giấy phép cho ta muốn cư xử thế nào cũng xong. Đã không cắt được thì đừng làm cho sợi dây ấy nặng thêm.
Mặt khác, câu nói cũng là lời an ủi. Anh chị em có lúc cãi nhau vì mảnh đất, vì chuyện nuôi cha mẹ già, vì một câu lỡ lời trong đám giỗ. Những lúc tưởng đã đứt hẳn, người xưa bảo chưa đứt đâu, cái dây ấy vốn không nằm trong tay ai để mà cắt.
Bài học và chuyện hôm nay
Phải biết cái gì tỉa được, cái gì thì không. Trong nhà, ta hoàn toàn tỉa được mấy thói xấu: thói so bì, thói kể công, thói lôi chuyện cũ ra mỗi bận cãi nhau. Cắt mấy thứ đó đi thì tình thân nhẹ hẳn. Cái không được cắt là chính mối quan hệ.
Cũng nên coi chừng người ngoài thích cầm kéo. Không ít nhà sứt mẻ vì lời ra tiếng vào của người thứ ba. Vế “chẳng ai cắt” còn có nghĩa là không ai có tư cách xen vào chia rẽ chị em trong một nhà.
Chuyện dễ làm đứt tình nhất bây giờ vẫn là tiền với đất. Cha mẹ để lại cái gì thì nên nói sớm, nói công khai, có mặt đủ mọi người, ghi lại cho rõ, chứ đừng để mỗi người hiểu một kiểu rồi ấm ức mười năm. Một buổi ngồi lại khó chịu còn hơn mười năm không nhìn mặt.
Chuyện chăm cha mẹ già cũng thế. Người ở gần gánh phần tay chân, người ở xa gánh phần tiền nong; không nói rõ thì bên nào cũng thấy mình thiệt. Nói sớm, chia phần cụ thể, ghi nhận công của nhau, ấy là cách giữ cho sợi dây khỏi bị kéo căng.
Mấy câu cùng ý
- Anh em như thể tay chân — ruột thịt là một phần của chính mình.
- Chị ngã em nâng — bên này gặp khó thì bên kia đỡ.
- Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau — có gì góp ý riêng, đừng phơi chuyện nhà ra ngoài.
- Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau — chỗ nào nên hơn thua, chỗ nào thì không.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với ai. Có nơi hát vế sau thành “ai nỡ cắt dây chị dây em”; chữ “nỡ” thiên về chuyện không đành lòng, chữ “chẳng ai” thì dứt khoát hơn. Cứ xem đây là chỗ tham khảo chứ đừng coi là luật. Có những nhà mà một người làm khổ người khác thật, thì giữ khoảng cách cho yên thân không phải là bất nghĩa. Lời của người xưa có đúng có sai tuỳ cảnh, cứ soi lại nhà mình mà liệu.
