Bốn chữ cáo mượn oai hùm vẽ trọn một chân dung quen thuộc: người chẳng có gì đáng nể, nhưng đứng cạnh kẻ mạnh là lập tức lên giọng. Câu ra đời từ chuyện rừng rú mà đến nay ở chợ, ở chỗ làm vẫn dùng được.
Nghĩa đen: con cáo đi cạnh con hổ
Chữ nào trong câu cũng cụ thể. Cáo là con vật nhỏ, tinh ranh, sức vóc chẳng đáng kể. Hùm là cách gọi nôm na con hổ, con vật đứng đầu về sức mạnh trong rừng. Oai là cái vẻ khiến muôn loài trông thấy là sợ.
Ghép lại thành cảnh con cáo đi kề bên con hổ. Muông thú thấy bóng thì cụp đuôi bỏ chạy, nhưng chúng sợ con hổ chứ đâu sợ con cáo. Con cáo chỉ đứng cạnh mà hưởng ké nỗi khiếp sợ ấy, rồi tưởng cái oai kia là của mình. Cái hay nằm ở chữ mượn: đã mượn thì trước sau cũng phải trả, và cái oai đi mượn không bao giờ thành cái oai của mình.
Dân gian còn kể một truyện ngụ ngôn cho hình ảnh này. Con cáo bị hổ bắt, bèn bịa rằng trời sai nó cai quản muôn loài, hổ ăn thịt nó là trái lệnh trời. Nó rủ hổ đi sau lưng để làm chứng. Quả nhiên thú rừng thấy là chạy tán loạn, hổ tưởng thật nên tha cho cáo.
Nghĩa bóng: dựa hơi mà làm già
Nghĩa bóng rất rõ: chê kẻ không có thực lực mà dựa vào thế người khác để lên mặt, để doạ nạt, để buộc người ta phải nhường mình. Là anh hay nhắc tên sếp ra ép đồng nghiệp làm theo ý mình. Là người chẳng làm nên trò trống gì nhưng lúc nào cũng kể mình quen ông nọ bà kia.
Người xưa không chê chuyện dựa vào ai. Cái bị chê là sự dối trá: mượn cái oai không phải của mình để làm lợi riêng, và để lấn người yếu thế hơn. Con cáo trong truyện đâu chỉ khôn lỏi, nó còn lừa cả con hổ đang đi sau lưng.
Bài học và chuyện hôm nay
Trước một người tỏ ra đầy quyền uy, cứ hỏi thầm: cái uy ấy từ tay nghề của họ, hay từ cái bóng họ đang đứng nhờ? Câu trả lời lộ ra rất nhanh khi cái bóng ấy không còn. Người có thực lực thì đổi chỗ làm vẫn được nể; kẻ mượn oai rời khỏi chỗ dựa là về đúng kích thước thật.
Cũng nên soi lại mình. Ai chẳng có lúc thèm nhắc tên một người lớn hơn để lời mình nặng ký hơn. Cái giá phải trả là người nghe sẽ nhớ rằng lời ta chỉ có sức nặng khi đi kèm tên người khác.
Còn một phía nữa: phía con hổ. Hổ thua vì cả tin, vì không tự xem lại. Người có uy mà để mặc kẻ khác nhân danh mình thì sớm muộn cũng mang tiếng oan, bởi thiên hạ thấy cáo đi trước hổ theo sau thì mặc nhiên hiểu là hổ đồng ý.
Ở chỗ làm, dấu hiệu dễ nhận là những câu mở đầu bằng “anh ấy bảo”, “trên duyệt rồi” mà chẳng có gì cụ thể kèm theo. Cách xử êm nhất không phải đôi co, mà là xin nói rõ bằng giấy trắng mực đen hoặc ngồi lại ba bên. Người nói thật thì vui vẻ làm rõ, kẻ mượn oai sẽ tìm cách lảng.
Mấy câu cùng ý
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — thói vơ vào, nhận họ hàng với người có địa vị để thơm lây.
- Thùng rỗng kêu to — trong không có gì thì ngoài càng ồn ào.
- Chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng — cũng là làm già nhờ chỗ dựa, nhưng nhẹ hơn.
- Miệng hùm gan sứa — nói to mà lòng thì nhát, ngoài với trong lệch nhau.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng dân gian, không rõ có từ đời nào và không thể gán cho ai đặt ra. Truyện con cáo cũng được kể đi kể lại mỗi nơi một khác đôi chút. Vậy nên hãy xem câu này là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ chuyện tuỳ thời, đừng vội đem ra dán nhãn cho ai. Người mới vào nghề còn phải dựa vào thầy, vào chỗ làm, đó là lẽ tự nhiên, không phải mượn oai. Cứ soi lại cho kỹ: chỉ khi có sự dối trá và có kẻ bị lấn lướt thì bốn chữ này mới đúng chỗ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
