Có người gây ra chuyện rồi biến mất, tìm không ra một tăm hơi. Việc ấy người mình có sẵn bốn chữ để gọi: cao chạy xa bay.
Nghĩa đen: chạy lên cao, bay ra xa
Câu này ghép hai vế cân nhau, vế nào cũng có một chữ chỉ khoảng cách đi kèm một chữ chỉ việc di chuyển. Cao chạy là chạy lên chỗ cao, chạy tới nơi người dưới không với tới. Xa bay là bay đi thật xa, xa đến khuất hẳn tầm mắt.
Ngộ ở chỗ người xưa chọn hai kiểu đi khác hẳn nhau. Chạy là chuyện của người, của con thú, chân bám mặt đất. Bay là chuyện của con chim. Đặt cạnh nhau, bốn chữ ấy nói rằng kẻ kia dùng đủ mọi cách để đi cho khuất: chạy chưa đủ thì như thể mọc cánh mà bay. Hai chữ cao với xa lại vẽ ra hai chiều khác nhau, một chiều dựng đứng, một chiều nằm ngang, gộp lại thành một cuộc biến mất trọn vẹn.
Nghĩa bóng: phủi tay rồi đi
Nghĩa hay dùng nhất là trốn biệt khỏi nơi mình vừa gây chuyện. Câu này gần như bao giờ cũng kèm một tiếng chê: kẻ vay nợ rồi bỏ xứ, người hứa hẹn rồi lặn mất tăm, kẻ bày ra việc dở dang rồi để người khác gánh.
Cái bị chê không hẳn là đôi chân chạy, mà là cái bụng đằng sau nó: không dám nhìn thẳng vào việc mình làm, chọn cách xoá mình đi thay vì đứng lại thu dọn. Chạy được cái thân đi thì phần rắc rối vẫn còn nguyên, có điều nó đổ lên đầu người ở lại.
Cũng có khi người ta nói câu này mà chẳng chê ai, chỉ để tả một sự vắng mặt đột ngột, giọng còn pha chút đùa. Nhưng cái ý bỏ mặc thì vẫn phảng phất, vì gốc của câu là sự lảng tránh.
Trốn tránh khác với rút lui
Chạy không xong được việc. Khoảng cách chỉ làm hai bên khuất mắt nhau, còn hậu quả vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Món nợ không tự mất, lời hứa dở dang không tự tròn. Kẻ chạy thoát cái thân thường vẫn mang theo phần nặng nhất là nỗi day dứt.
Nhưng phải phân biệt cho rõ. Rời một chỗ làm mình kiệt quệ, dứt một mối quan hệ không còn lành, bỏ một việc đã hết hợp — mấy chuyện đó không phải là cao chạy xa bay. Ranh giới nằm ở chỗ ta có để lại phần trách nhiệm chưa xong cho người khác gánh hay không. Đi mà bàn giao đàng hoàng thì là ra đi; đi mà bỏ mặc mới là chạy trốn.
Chuyện thường ngày
Ở chỗ làm, thói bỏ chạy hiện ra dưới dạng nhẹ hơn: nhận việc rồi im lặng khi thấy khó, việc hỏng thì đùn cho người sau, sai sót thì đổ vòng quanh. Cách chữa giản dị mà khó làm là báo sớm khi thấy mình đuối, nói rõ đang vướng chỗ nào. Một lời báo sớm cứu được nhiều thứ hơn một cuộc lảng tránh dài.
Trong nhà, khi trẻ làm vỡ đồ rồi giấu biệt, đó chính là mầm của thói chạy trốn. Con nhận lỗi mà lần nào cũng bị mắng nặng thì nó học được rằng im lặng an toàn hơn. Ghi nhận cái thật thà trước, rồi mới bàn tới chuyện sửa, đứa trẻ sẽ quen đứng lại thay vì bỏ đi.
Mấy câu cùng ý
- Chạy trời không khỏi nắng — trốn đi đâu thì hậu quả cũng tìm tới, không thoát được.
- Qua cầu rút ván — dùng xong người ta rồi cắt đứt, cùng họ với thói phủi tay.
- Ném đá giấu tay — gây chuyện rồi lẩn mặt, không dám nhận là mình làm.
- Giấy không gói được lửa — việc đã làm thì giấu mãi cũng không kín.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ đời nào, cũng không thể gán cho ai; đây là lối nói truyền miệng, đi qua bao nhiêu đời mà còn. Nhiều nơi nói ngược lại thành cao bay xa chạy, nghĩa vẫn thế. Lời của người xưa nên xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời và tuỳ chuyện, chứ đừng mang ra làm cái cân mà đo người khác. Nghe ai bỏ đi thì hẵng khoan buông bốn chữ này ra, biết đâu người ta có nỗi khó riêng. Phần đáng giữ của câu chỉ là một lời nhắc cho chính mình: việc chưa xong thì vẫn nằm đó chờ.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
