Câu ca “Cần Thơ gạo trắng nước trong, ai đi đến đó lòng không muốn về” gọn và dễ thuộc lạ thường. Nó không tả cảnh dài dòng, không kể tên món ngon, chỉ nêu hai thứ căn bản nhất của đời sống rồi để người nghe tự hiểu.
Nghĩa đen: hạt gạo trắng, dòng nước trong
Vế đầu tả mà tiết kiệm chữ hết mức. Gạo trắng nghĩa là lúa tốt, mùa thuận, gạo xay ra hạt sáng, nấu cơm ngon. Người làm ruộng nhìn hạt gạo là biết cả một vụ: đất có màu không, nước có đủ không, người có chăm không.
Nước trong là chuyện sông rạch. Vùng ấy kênh rạch chằng chịt, ghe xuồng đi lại quanh năm. Nước vừa là đường sá, vừa là nguồn tưới, vừa là chỗ lấy con cá con tôm, lại là nước dùng hằng ngày. Nước trong tức là sạch, là lành, là sống được.
- Gạo — cái ăn, thứ phải lo cho xong trước nhất.
- Nước — cái uống, cái tưới, cái để đi lại.
- Trắng và trong — hai chữ đặt cạnh nhau nghe đã thấy sáng sủa, sạch sẽ.
Vế sau là cái kết rút ra từ vế trước. Nói “lòng không muốn về” là lối nói quá cho đậm, quen thấy trong ca dao — không phải ai tới cũng ở lại thật, nhưng nói vậy mới tả được sức níu chân của một nơi dễ sống.
Nghĩa bóng: đất lành thì giữ được người
Câu ca thật ra đang bàn một điều lớn hơn chuyện gạo với nước: thế nào là một nơi đáng sống. Người xưa không đo bằng nhà cao cửa rộng, mà đo bằng mấy thứ tối cần thiết có sẵn dồi dào hay không.
Chỗ nào đủ ăn, đủ nước thì người ta đỡ phải tranh nhau, mà đỡ tranh thì bớt hiềm khích, có dư dả thì mời khách cũng thoải mái. Chính cái không khí ấy mới giữ chân người, chứ đâu riêng gì cảnh vật.
Chữ lòng ở câu cuối rất đáng để ý. Người ta bị giữ lại bằng cái tình, không phải bằng ràng buộc. Đó mới là cách níu bền nhất: người ở lại vì muốn ở lại.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái căn bản quyết định sức hút. Câu ca chẳng khoe thứ gì cầu kỳ, chỉ nói gạo với nước. Muốn giữ người thì trước hết lo được cái ăn, cái ở, cái yên ổn đã; thứ hào nhoáng chỉ có tác dụng khi phần nền đã vững.
Chuyện làm ăn cũng vậy. Muốn người giỏi gắn bó thì lo cho họ mấy thứ căn bản: đủ sống, chỗ làm sạch sẽ rõ ràng, đối xử công bằng. Đó là gạo và nước của một tập thể, thiếu thì khẩu hiệu hay đến mấy cũng không giữ nổi ai.
Chọn chỗ ở cũng dùng được cái thước ấy. Trước khi nhìn nhà đẹp hay đường lớn, hãy xem nơi ấy có dễ sống không: nước nôi, chợ búa, trường học, hàng xóm. Còn dạy trẻ thì lấy câu này mà nói về hạt gạo. Cho nó hiểu vì sao người xưa lấy gạo với nước làm thước đo, là dạy nó nhìn ra giá trị của những thứ tưởng như hiển nhiên.
Mấy câu cùng ý
- Đất lành chim đậu — nơi dễ sống thì tự khắc có người tìm đến.
- Nhà Bè nước chảy chia hai, ai về Gia Định Đồng Nai thì về — cùng khuôn mời chào.
- Muốn ăn bông súng mắm kho, thì vô Đồng Tháp ăn no đã thèm — lấy sản vật làm điểm tựa.
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — tình gắn với đất của mình, nhìn từ phía ngược lại.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra và có từ khi nào, mỗi nơi đọc trệch đi vài chữ ở vế sau là thường. Xin cứ xem những điều bàn ở trên là tham khảo. Câu ca là lời khen của người xưa dành cho một vùng đất mình thương, đọc cho vui và cho ấm lòng; còn đất đai sông nước thì mỗi thời một khác, nghe rồi cứ soi lại vào cái mình thấy tận mắt.
