Kho thành ngữ tiếng Việt không đóng lại ở thời ông cha mà vẫn được thêm vào theo đời sống. Cầm đèn chạy trước ô tô là một câu như thế: cảnh thì mới toanh, mà cách nghĩ vẫn đúng nếp dân gian.
Nghĩa đen: cái đèn thừa và bước chân nguy
Xe hơi nào cũng có đèn pha, sáng mạnh, chiếu xa, đủ soi rõ mặt đường. Người ngồi trong xe hoàn toàn chủ động: nhìn đường, nhắm hướng, tự liệu đi nhanh hay chậm.
Vậy mà hình dung có người cầm cái đèn con chạy lên phía trước để soi đường giúp xe thì thấy ngay hai cái vô lý. Một là thừa: ánh đèn leo lét trong tay chẳng thêm được gì cho đèn pha. Hai là nguy: người chạy bộ không nhanh bằng xe, lại đứng đúng chỗ khuất tầm nhìn, chẳng giúp được ai mà còn khiến xe phải phanh gấp. Cả câu là một bức tranh vừa buồn cười vừa đáng ngại.
Nghĩa bóng: sốt sắng không đúng chỗ
Người ta dùng câu này để chỉ kiểu vượt trước phần việc và phần quyền của mình: chưa có kết luận đã đi báo, chưa được giao đã tự quyết thay, việc của người khác lại nhảy vào làm hộ, trên chưa nói gì đã đi trước một bước rồi bắt cả nhóm theo.
Đáng nói là câu này thường không nhắm vào kẻ lười hay kẻ xấu bụng. Người bị chê thường rất hăng, thậm chí thật lòng muốn giúp. Nhưng nhiệt tình đặt sai chỗ thì hoá gây rối: người có phận sự phải mất công đính chính, việc chung rối trật tự, mà bản thân người sốt sắng lại mang tiếng tranh phần.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước khi ra tay, cứ hỏi ba câu: việc này của ai, người ấy bắt đầu chưa, mình vào lúc này thì giúp hay cản. Ba câu ấy đã tránh được phần lớn những lần cầm đèn chạy trước ô tô.
Cũng nên nhớ đi trước không phải lúc nào cũng là dẫn đầu. Có cái chủ động rất quý là chuẩn bị sẵn để khi được giao thì làm ngay. Lại có cái chủ động chỉ phá vỡ trình tự mà cả nhóm đang cùng theo.
Muốn góp sức thì góp vào chỗ còn thiếu. Đèn pha đã sáng thì cái đèn cầm tay vô dụng, nhưng nếu xe hỏng đèn thì chính nó lại quý. Người biết việc luôn tìm chỗ trống mà bù, chứ không làm lại phần người khác đã làm xong.
Trong nhà, ông bà cha mẹ đôi khi cũng rơi vào cảnh này khi quyết thay con cháu những việc chúng đã đủ sức tự lo. Thương thì vẫn thương, nhưng đi trước một bước như vậy làm người trẻ mất dịp tự chịu trách nhiệm.
Mấy câu cùng ý
- Múa rìu qua mắt thợ — khoe cái mình biết trước người giỏi hơn mình.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — chưa có gì trong tay đã vội ra oai.
- Chưa học bò đã lo học chạy — bỏ qua trình tự cần thiết để đi cho nhanh.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — giữ chừng mực khi chưa nắm rõ việc.
Đôi lời về câu này
Câu này chỉ có thể ra đời sau khi ô tô đã quen mắt người mình. Không rõ ai nói ra đầu tiên, nó lan đi bằng đường truyền miệng như phần lớn lời ăn tiếng nói dân gian. Xin cứ xem những điều bàn ở trên là tham khảo, đừng đem ra dập người đang hăng hái. Có lúc bước lên trước lại là đúng, chẳng hạn khi thấy nguy mà người cầm lái chưa hay. Gặp việc thì soi lại cho vừa, chứ một câu ngắn không gói hết được mọi cảnh.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
