Muốn nói về người được giao việc phân xử, dân ta có sẵn bốn chữ rất gọn: cầm cân nảy mực. Bốn chữ ấy ghép từ hai món đồ nghề quen thuộc ngày trước, và chính chỗ cụ thể đó làm nên sức nặng của câu.
Nghĩa đen: cái cân và sợi dây mực
Vế đầu là “cầm cân”. Cân ngày xưa là cân đòn: một cán cân khắc vạch, một quả cân trượt trên cán, một đầu treo món hàng. Người cầm cân nâng dây lên, dịch quả cân cho tới khi đòn thăng bằng rồi đọc số ở vạch. Nghĩa là chính tay người ấy quyết con số cuối cùng, nặng nhẹ được mất đều nằm ở đó.
Vế sau là “nảy mực”, việc của thợ mộc. Sợi dây thấm mực căng trên mặt gỗ, thợ nhấc lên rồi buông cho bật xuống, in lại một vạch đen thẳng tắp. Vạch ấy là đường chuẩn để cưa, để đục. Chữ nảy chính là cái động tác búng sợi dây.
Ghép hai vế lại là chân dung một người vừa cân đo cho đúng, vừa vạch đường chuẩn cho người khác theo.
Nghĩa bóng: người giữ lẽ công bằng
Câu này chỉ người có quyền và có phận sự phân xử: người đứng ra chia phần, người xét đúng sai, người quyết thưởng phạt. Bảo ai đó cầm cân nảy mực là nhận rằng lời người ấy có sức nặng, và người ấy được đám đông tin mà giao cho việc khó.
Cái tinh ở chỗ người xưa lấy hai vật vô tri ra nói việc này. Cái cân không thiên vị ai, sợi dây mực chẳng nể mặt khúc gỗ nào. Người phân xử cũng phải vậy: gạt tình riêng ra, chỉ nhìn vào cái chuẩn. Hễ người cầm cân bấm nhẹ ngón tay vào đòn, hoặc người nảy mực kéo lệch sợi dây, thì mọi thứ sau đó đều hỏng, mà kẻ chịu thiệt lại chẳng có cách nào biết.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, phân xử là phận sự chứ không phải cái quyền để hưởng. Người cầm cân hay thấy mình có quyền mà quên rằng quyền ấy do người khác gửi gắm. Cân lệch một phân thì có người mất một phần công sức thật.
Thứ đến, phải nói rõ cái chuẩn của mình ra. Sợi dây mực có giá vì ai cũng nhìn thấy vạch đen trên mặt gỗ. Người phân xử mà giữ tiêu chuẩn trong bụng, hôm nay xử thế này mai xử thế khác, thì dù có ngay thẳng cũng khó ai tin.
Ở chỗ làm, người cầm cân nảy mực là người chấm thi, xét duyệt, phân công, đánh giá cuối năm. Một bảng tiêu chí rõ ràng, công bố từ đầu, ai thắc mắc thì giải thích được — đó chính là sợi dây mực nảy giữa ban ngày. Trong nhà, cha mẹ cũng cầm cân giữa các con. Trẻ nhớ dai lắm chuyện được chia phần thế nào, ai bị mắng vì việc gì. Cùng một lỗi mà đứa bị phạt nặng, đứa được bỏ qua, thì nó học được rằng phần thắng thuộc về kẻ được thương hơn chứ không thuộc về lẽ phải.
Mấy câu cùng ý
- Thẳng mực tàu đau lòng gỗ — giữ đúng chuẩn thì khó tránh làm ai đó phật lòng.
- Nhất bên trọng, nhất bên khinh — chê thói xử việc nghiêng hẳn về một phía.
- Nói có sách, mách có chứng — xử việc phải dựa vào căn cứ, không dựa cảm tính.
- Trăm nghe không bằng một thấy — muốn xử đúng thì tự mình xem cho ra đầu đuôi.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, hình thành từ chuyện nghề nghiệp ngày trước, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với sự việc nào. Những điều bàn ở trên xin cứ xem là tham khảo. Câu của người xưa có chỗ đúng mãi, có chỗ chỉ hợp một cảnh, gặp việc thì soi lại cho vừa. Riêng cái ý cân phải thăng bằng, dây phải thẳng thì thời nào cũng nghe được.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
