Người ta dùng bốn chữ cải tà quy chính khi nói về ai đó đã bỏ được nếp sống sai trái mà quay về đường ngay. Câu này vừa nghiêm vừa rộng lượng: nghiêm vì nói thẳng người kia từng đi sai, rộng lượng vì tin rằng người ta quay về được.
Nghĩa đen: bốn chữ, một lần quay đầu
Cải là sửa, là đổi cho khác đi, như trong cải tiến, cải thiện. Tà là lệch, không ngay thẳng, như trong gian tà, tà ý. Quy là quay về, tụ về, như trong quy tụ, quy về một mối. Chính là ngay, là thẳng, như trong chính trực, chính đáng.
Ghép lại là: sửa bỏ cái lệch để quay về cái ngay. Hình ảnh gốc rất rõ — một người đang đi trên đường xiên, dừng lại, rồi bẻ về lối thẳng.
Nghĩa bóng: người ta còn làm lại được
Chỗ đáng để ý nhất là chữ quy, tức quay về. Người xưa không nói đi tới một chỗ mới, mà nói trở về chỗ cũ. Cách dùng chữ ấy hàm một ý rất nhân hậu: đường ngay vốn là chỗ ban đầu của con người, đi lệch chẳng qua là lạc, mà lạc thì tìm được đường về.
Vậy nên câu này không mang giọng lên án. Nói ai đó đã cải tà quy chính thường là một câu khen, đôi khi có cả cái mừng cho người ta. Nó nhận là cái sai đã xảy ra nhưng không đóng đinh con người vào cái sai ấy.
Mặt khác, chữ cải đòi hỏi phải sửa thật chứ không phải hứa suông. Bỏ một nếp đã quen là chuyện phải trả giá bằng thời gian và sức chịu đựng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Sửa mình là chuyện làm chứ không phải chuyện nói. Ai cũng nói được câu “tôi thay đổi rồi”. Cái chứng minh được là chuỗi ngày sống khác đi: bỏ chỗ cũ, người cũ, thói cũ, làm một việc tử tế và làm cho đều.
Cũng đừng để cái sai cũ khoá chặt đời một con người. Người thật lòng muốn quay về mà xóm giềng cứ nhắc mãi chuyện cũ, không ai cho việc làm, không ai cho chỗ đứng, thì đường về hoá ra bị bịt. Dồn người vào đường cùng là đẩy họ trở lại chỗ cũ.
Dạy con cũng vậy. Con mắc lỗi nặng thì cách khôn là nói rõ cái sai rồi chỉ cho nó lối sửa, chứ đừng dán cho nó một cái tên xấu. Trẻ nhạy lắm: người lớn tin nó còn sửa được thì nó cố, người lớn coi nó là hỏng rồi thì nó buông.
Còn với chính mình, câu này dùng được cho cả chuyện nhỏ: nói dối một lần cho tiện, cắt xén một việc cho nhanh, để một thói xấu lấn dần. Nhận ra mình đang đi xiên rồi bẻ lái về, càng sớm càng đỡ tốn.
Mấy câu cùng ý
- Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại — đã biết quay về thì nên được đón nhận.
- Ngựa quen đường cũ — mặt trái phải đề phòng: nếp cũ rất dễ kéo người ta lại.
- Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng — nhắc cái giá của một lần đi lệch.
- Dạy con từ thuở còn thơ — uốn sớm thì đỡ phải sửa muộn.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói Hán Việt đã vào tiếng ta từ lâu, truyền miệng trong dân gian, không rõ xuất xứ nên đừng gán cho ai. Những điều bàn ở trên xin cứ xem là tham khảo. Người xưa để lại thì có câu đúng mãi, có câu chỉ hợp một cảnh, gặp việc thì soi lại cho vừa nhà mình. Riêng cái ý để ngỏ cửa cho người muốn quay về thì đời nào nghe cũng thấy phải.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
