Bà với mẹ hay nhắc con cháu chải đầu cho gọn, đánh răng cho sạch, rồi kèm ngay câu cái răng cái tóc là góc con người. Nhưng sao lại là răng với tóc, mà chữ góc ở đây nghĩa là gì?
Nghĩa đen: răng, tóc và chữ “góc”
Góc đây không phải góc nhọn hay góc nhà. Nó là một phần, một mảng làm nên cái tổng thể, như khi ta nói một góc trời. Ý người xưa là răng với tóc chiếm một phần đáng kể trong dáng vẻ mỗi người, chứ không phải chuyện lặt vặt bỏ qua được.
Sao lại là hai thứ ấy? Vì đó là hai chỗ luôn đập vào mắt người đối diện. Nói cười thì thấy răng, nhìn nhau là thấy đầu tóc. Ngày xưa quần áo chỉ có vài bộ, ai cũng như ai, nhưng răng có sạch không, tóc có gọn không thì tuỳ nết ăn ở từng nhà.
Còn một lẽ nữa rất thật: răng với tóc là chỗ khó mà làm dối. Áo đẹp thì mượn được một buổi, chứ hàm răng với mái tóc là kết quả của cả năm tháng chăm chút hay bỏ bê.
Nghĩa bóng: chuyện nhỏ tố cái nếp lớn
Sâu hơn một tầng, câu này không bàn cái đẹp mà bàn sự chăm chút. Người giữ răng sạch, tóc gọn thì thường là người có nề nếp, biết tự trọng, có để ý tới cảm giác của người ngồi cạnh. Ngược lại, buông thả ở chỗ nhỏ nhất hay báo trước sự buông thả ở nhiều chỗ khác.
Nói cách khác, đây là lối lấy cái nhìn thấy được mà đoán cái không nhìn thấy được, và đó là kinh nghiệm dân gian góp nhặt qua nhiều đời. Cũng nên nhớ câu này không hề bảo vẻ ngoài quyết định giá trị con người. Chữ góc đã tự giới hạn rồi: một phần thôi, không phải tất cả. Chính chỗ dùng chữ khéo ấy khiến nó đứng cạnh câu tốt gỗ hơn tốt nước sơn mà không chỏi nhau.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là giữ gìn bản thân là việc của mỗi ngày. Chẳng ai chải đầu một lần cho cả tháng. Mấy việc nhỏ lặp đi lặp lại — đánh răng, gội đầu, cắt móng tay, giặt áo — chính là chỗ tính nết nên nếp. Người làm đều được việc nhỏ thường cũng bền trong việc lớn. Ngồi cạnh người sạch sẽ thì dễ chịu, chăm chút cũng là một cách trọng người khác.
Hai là đừng biến chuyện nhỏ thành cây thước đo người. Có người bận, có người ốm, có người thiếu điều kiện. Nhìn mái tóc rối mà kết luận về nhân cách là hiểu trật câu tục ngữ. Nó là gợi ý để tự soi mình, không phải cái thước đo thiên hạ.
Ba là với người đang qua đoạn khó, chải cái đầu, thay bộ đồ sạch buổi sáng đôi khi là cách giữ tinh thần, như tự nói với mình rằng hôm nay vẫn đáng sống cho tử tế.
Mấy câu cùng ý
- Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân — có chăm thì mới đẹp.
- Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm — giữ chỗ ở cũng như giữ mình.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — nghèo vẫn phải giữ sạch sẽ và tư cách.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — lời nhắc để ta đừng dừng ở vẻ ngoài.
Đôi lời về câu này
Đây là câu truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, không rõ có từ bao giờ. Có nơi nói trệch thành cái răng cái tóc là vóc con người, chỉ khác một chữ. Xin cứ xem đây là lời tham khảo: nó ra đời trong nếp sống cũ, có chỗ nay vẫn đúng, có chỗ phải soi lại cho hợp cảnh mỗi người. Lấy nó tự nhắc mình thì tốt, đem ra chê bai người khác thì hỏng.
