Lời ru “cái ngủ mày ngủ cho lâu, mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về” nghe qua tưởng chỉ để dỗ trẻ, ngẫm kỹ mới thấy cả một cảnh nhà. Người hát không phải mẹ, đứa bé đang đợi mẹ, và món hứa cho nó chỉ là mấy con cá đồng.
Cái ngủ mày ngủ cho lâu
Mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về
Bắt được con trắm con trê
Cầm cổ lôi về cho cái ngủ ăn
Nghĩa đen: “cái ngủ” là ai
Cái ngủ là cách gọi cưng đứa bé đang ngủ, lối nói rất riêng của tiếng Việt xưa. Người ta hay lấy nết của trẻ mà gọi thay tên: đứa hay ngủ thì gọi cái ngủ, đứa nhỏ thì gọi cái bống, thằng cu. Gọi vậy vừa thân, vừa tránh gọi thẳng tên con trẻ.
Chữ mày trong câu chẳng thô chút nào. Đó là lối xưng hô suồng sã mà thương của người lớn trong nhà với trẻ con, như bây giờ ta bảo “mày ngủ đi con”. Nghe cộc mà ấm.
Ruộng sâu là ruộng trũng, nước ngập cao, cấy rất cực: lội sâu, bùn níu chân, làm lâu hơn ruộng cạn nhiều. Nói ruộng sâu là ngầm nói mẹ đang làm phần nặng nhất, nên mới chưa về. Con trắm con trê là cá đồng, bắt ngay trong lúc cấy hái chứ không phải mua ngoài chợ. Cầm cổ lôi về tả rất thật, vì cá trê trơn lại có ngạnh, phải nắm chặt phần đầu mới giữ nổi.
Nghĩa bóng: một lời hứa nhỏ giữa cảnh nghèo
Đọc kỹ sẽ thấy người đang ru không phải mẹ đứa bé. Mẹ còn ngoài ruộng. Người ru có thể là bà, là chị, là hàng xóm được nhờ trông con. Thành ra lời ru vừa dỗ, vừa cầm cự, vừa nói đỡ cho người mẹ vắng mặt.
Câu ngủ cho lâu vì thế mới thương. Người ta không mong trẻ ngủ ngon, mà mong nó ngủ lâu, ngủ hết quãng mẹ chưa về để khỏi khóc đòi. Còn phần thưởng hứa cho nó cũng bé đúng mức: mấy con cá đồng. Không bánh trái, không đồ chơi. Người lớn chỉ hứa được cái mà tay mình bắt được. Chính chỗ khiêm tốn ấy làm bài ru thật đến xót.
Bài học và chuyện đời nay
Cả bài không có lấy một chữ “thương”, mà cái cách người lớn nghĩ tới miếng ăn cho đứa bé ngay lúc đang lội bùn đã là thương rồi. Yêu thương ngoài đời phần lớn là vậy: không phải lời tuyên bố, mà là có nhớ tới người kia không khi mình đang mệt.
Người ru cũng chỉ hứa con trắm con trê, thứ nằm trong tầm tay. Hứa vừa sức là cách giữ lòng tin, nhất là với trẻ con, những đứa nhớ dai hơn người lớn tưởng.
Cảnh trong bài chưa hề cũ, chỉ đổi hình thức. Bây giờ nhiều nhà cũng có đứa trẻ được ông bà trông trong lúc bố mẹ đi làm ca, làm ăn xa. Người trông trẻ vẫn phải nói đỡ cho người vắng mặt, vẫn dỗ bằng những lời hứa nhỏ. Cha mẹ đi xa thì cứ giữ đúng lời, dù chỉ là câu “tối mai mẹ về”. Trẻ đo tình thương bằng lời hứa có thành thật hay không, chứ không đo bằng quà đắt hay rẻ.
Mấy câu cùng ý
- Cái bống là cái bống bang, khéo sảy khéo sàng cho mẹ nấu cơm — cũng lối gọi trẻ bằng chữ “cái”.
- Cái cò đi đón cơn mưa, tối tăm mù mịt ai đưa cò về — bóng người lam lũ trong lời ru.
- Ru con con ngủ cho lành, để mẹ gánh nước rửa bành con voi — cùng khuôn: dỗ con ngủ để còn làm việc.
- Rủ nhau đi cấy đi cày, bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu — nói thẳng cái cực của nghề nông.
Đôi lời về bài ru này
Bài này là lời truyền miệng, không rõ ai đặt ra, không rõ có từ đời nào, mỗi nơi ru trệch đi vài chữ là chuyện thường của lời ru. Những điều bàn ở trên xin cứ xem là tham khảo cho vui, đừng lấy làm khuôn phép. Cảnh nhà xưa khác cảnh nhà nay nhiều lắm, nghe rồi thì soi lại vào nhà mình mà liệu cho vừa.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
