Ít có câu nào lại có sẵn một câu cãi lại đứng ngay bên cạnh như câu này. Người ta nói cái khó ló cái khôn, rồi cũng chính người ta nói “cái khó bó cái khôn”.
Nghĩa đen: chữ “ló” và chữ “bó”
Cả câu chỉ có sáu tiếng. Cái khó là cảnh túng: thiếu tiền, thiếu người, thiếu đồ, thiếu cả thì giờ. Cái khôn là sự khôn ngoan, cách xoay xở. Còn ló là nhô ra, hiện ra — cái vốn nấp bên trong nay bị đẩy ra ngoài.
Chữ “ló” đắt ở chỗ đó. Sáng kiến không từ đâu rơi xuống, nó vẫn nằm sẵn trong đầu người ta nhưng bị thói quen che mất. Đến khi hoàn cảnh bít hết lối cũ, người ta phải mò lối khác, cái khôn mới ló ra. Còn “bó” là trói lại, chân tay không cựa được. Hai chữ chỉ khác nhau một tiếng mà vẽ ra hai kết cục ngược nhau của cùng một cảnh.
Nghĩa bóng: cái khó chỉ là cái đẩy, không phải phép màu
Ý câu này là: sự thiếu thốn có sức ép, mà sức ép thì làm bật ra những cách làm lúc dư dả chẳng ai nghĩ tới. Người sẵn tiền thì mua luôn cái mới; người hết tiền mới nghĩ ra cách chữa cái cũ. Bếp nhà nghèo thiếu gia vị lại đẻ ra mấy món ăn dân dã mà về sau ai cũng khen.
Nhưng nói cho sòng phẳng: câu này không bảo hễ khó là tự khắc khôn. Cái khó chỉ tạo sức ép thôi. Sức ép ấy bật ra sáng kiến hay bóp nghẹt người ta thì còn tuỳ vốn hiểu biết và cái đầu có tỉnh hay không. Đấy đúng là chỗ mà vế “cái khó bó cái khôn” bù vào: với người kiệt sức, nợ nần, hoảng hốt, cái khó chỉ trói tay. Dân gian giữ cả hai vế vì cả hai đều là chuyện có thật.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là đừng đợi đủ điều kiện mới bắt tay. Khối việc bị hoãn mãi chỉ vì chờ đủ tiền, đủ người, đủ đồ nghề. Cứ làm với cái đang có, rồi hay là một nửa số thứ tưởng bắt buộc hoá ra không cần.
Hai là muốn cái khôn ló ra thì trong bụng phải có sẵn vốn. Ông thợ lâu năm gặp hỏng hóc thì nghĩ ra cách chữa tạm, vì trong đầu đã có hàng trăm lần hỏng cũ để mà dò. Người mới vào nghề gặp đúng việc ấy chỉ biết đứng nhìn. Vậy câu này không xui ta lao vào chỗ khó, mà nhắc ta tích cóp trong những ngày còn dễ.
Ba là phải giữ cái đầu cho tỉnh. Ranh giới giữa ló và bó phần lớn nằm ở đó. Người hoảng thì chỉ thấy mỗi lối cũ đã bị chặn. Người bình tĩnh mới nhìn ra còn ba bốn lối khác. Ngủ đủ, ăn được, có người để nói chuyện — mấy thứ tưởng chẳng liên quan ấy lại quyết định ta rơi vào vế nào.
Chuyện đời nay cũng vậy. Nhà nào tháng nào thu nhập hụt là lúc lần đầu ngồi lại xem tiền đi đâu, rồi phát hiện ra mấy khoản chi vô nghĩa tồn tại đã bao năm. Cái khó ló cái khôn theo nghĩa cụ thể là thế.
Mấy câu cùng ý
- Trong cái rủi có cái may — việc xấu đôi khi kéo theo một điều tốt ngoài tính toán.
- Đói thì đầu gối phải bò — bị dồn tới cùng thì phải xoay.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết thu vén thì thiếu thốn cũng qua.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức — cảnh khó làm lộ ra sức thật của người.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ đời nào, ai nói ra đầu tiên; đây là lời truyền miệng trong dân gian, đừng gán cho sách vở nào. Cứ xem là tham khảo thôi, bởi chính người xưa cũng để lại vế ngược là “cái khó bó cái khôn”. Hai câu đặt cạnh nhau mới đủ: có lúc cái khó làm ta khôn ra, có lúc nó chỉ làm ta kiệt. Gặp việc thì soi lại xem mình đang ở cảnh nào mà liệu, đừng lấy một câu sáu chữ làm khuôn cho mọi chuyện.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
