Bốn câu ru “cái cò đi đón cơn mưa, tối tăm mù mịt ai đưa cò về” không có lấy một chữ than mà nghe xong lòng cứ nặng. Bài ru còn sống mãi bởi ai cũng có lúc thấy mình là con cò ấy.
Cái cò đi đón cơn mưa
Tối tăm mù mịt ai đưa cò về
Cò về thăm quán cùng quê
Thăm cha thăm mẹ cò về thăm anh
Nghĩa đen: con cò giữa trời sắp mưa
Chữ “cái” đặt trước tên con vật là lối nói cũ, nghe vừa thân vừa thương, như “cái bống”, “cái ngủ”. Mới một chữ thôi mà con cò đã hiện ra nhỏ bé.
Đi đón cơn mưa là cảnh thật ngoài đồng: sắp mưa thì tôm tép cua ốc nổi lên, cò kéo nhau ra kiếm ăn. Cò không trốn mưa, cò đi đón mưa, nghĩa là lao vào đúng lúc trời xấu nhất để có miếng ăn.
Tối tăm mù mịt là trời dông: mây đen kịt, gió quăng quật, chẳng thấy đường. Câu “ai đưa cò về” hỏi mà bỏ lửng, vì giữa đồng không thì có ai đâu mà đưa.
Hai câu sau kể chuyến trở về. Quán là quán chợ, quán bên đường, chỗ dừng chân của người đi xa; chữ cùng ở đây nghĩa là “và”. Ba chữ “thăm” nối nhau nghe như bước chân đi từng nhà, không sót ai.
Nghĩa bóng: thân cò cũng là thân người
Trong ca dao, con cò gần như bao giờ cũng là hình bóng người làm lụng nghèo khó. Vậy nên “cái cò đi đón cơn mưa” đâu còn là chuyện con chim. Đó là người mẹ đội nón ra đồng lúc trời sắp đổ, người cha gánh hàng đi chợ xa từ lúc gà chưa gáy, là bất cứ ai phải làm đúng vào lúc kẻ khác được ngồi trong nhà.
Chỗ đau nhất là câu “ai đưa cò về”. Nó không hỏi vì sao cò phải đi, cũng không hỏi cò kiếm được bao nhiêu. Nó hỏi lúc quay về, giữa trời tối, có ai bên cạnh không. Người gánh vác là vậy: lúc làm một mình, lúc mệt cũng một mình.
Nhưng bài ru không dừng ở chỗ buồn. Hai câu cuối cho cò một hướng để về: quán cũ, quê nhà, cha mẹ, anh em. Đi trong mưa gió thì vẫn còn một nơi để quay lại.
Bài học và chuyện đời nay
Cái chịu khó thường chẳng ai nhìn thấy. Cò đi kiếm ăn giữa trời tối mù, có ai chứng kiến đâu. Đời cũng thế, người ta chỉ thấy cái kết quả, hiếm khi thấy quãng đường đi trong mưa. Hiểu vậy thì bớt vội chê ai là sướng, là may.
Người gánh vác cũng cần có người đưa về. Trong nhà, cái người lo cho mọi thứ lại hay là người ít được ai hỏi han nhất. Một bữa cơm còn nóng, một câu nhắn “về tới đâu rồi”, một lần ra cổng đón — đúng bằng cái mà con cò trong bài thiếu.
Cảnh ấy nay chỉ đổi hình thức. Người chạy xe nhận cuốc lúc trời chuyển dông vì giờ đó được giá. Người bán hàng ngoài chợ dọn dở rồi lại bày ra khi tạnh. Người đi làm xa nhận thêm ca đêm để kịp gửi tiền về. Đều là đi đón cơn mưa cả.
Mấy câu cùng ý
- Con cò lặn lội bờ sông, gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non — cũng thân cò, thêm nỗi chia ly.
- Con cò mà đi ăn đêm, đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao — gặp nạn vẫn xin giữ tiếng trong sạch.
- Nước non lận đận một mình, thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay — đậm nhất nỗi vất vả đơn độc.
- Cái cò là cái cò con, mẹ đi xúc tép để con ở nhà — mẹ đi kiếm ăn, con nằm đợi.
Đôi lời về bài ru này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ bao giờ, và mỗi vùng ru trệch đi vài chữ là chuyện thường. Những điều bàn ở trên xin cứ xem là tham khảo, đọc cho vui và cho ấm lòng, đừng biến thành khuôn phép bắt ai theo. Lời người xưa có chỗ đúng mãi, có chỗ chỉ hợp cảnh sống ngày trước, nghe rồi thì soi lại vào nhà mình mà liệu cho vừa.
