Bài ru “cái cò, cái vạc, cái nông” kể chuyện một con cò bị mắng oan là kẻ giẫm lúa nhà người ta. Chuyện chim chóc mà nghe ra chuyện người, nên bao đời nay vẫn còn được nhắc.
Cái cò, cái vạc, cái nông
Sao mày giẫm lúa nhà ông hỡi cò
Không không, tôi đứng trên bờ
Mẹ con cái diệc đổ ngờ cho tôi
Chẳng tin ông đến mà coi
Mẹ con nhà nó còn ngồi đây kia
Nghĩa đen: ba con chim ngoài đồng
Cò, vạc, nông đều là chim lội nước, kiếm ăn ở ruộng, ở bờ ao. Cò trắng, đi ăn ban ngày; vạc trông na ná cò nhưng ăn đêm; nông là chim bồ nông, mỏ có cái túi to để hớt cá. Ba con này quen mắt nhà nông quá nên được gọi thân bằng chữ “cái”.
Giẫm lúa là bước xuống ruộng lúa đang thì, làm cây đổ rạp. Nhà nông mất công cả vụ, mất thật chứ không phải chuyện đùa, nên ông chủ ruộng mới gắt lên.
Trong ba con thì cò bị réo tên. Cò trắng, dễ thấy nhất, nên bị nghi trước. Con diệc cũng là chim lội nước, dáng giống cò mà lông sẫm hơn — hai con dễ nhìn nhầm, nỗi oan bắt đầu từ chỗ đó. Đổ ngờ là đổ vấy, gieo tiếng nghi sang người khác.
Nghĩa bóng: bị oan thì gỡ thế nào
Con cò ở đây là hình bóng người nhỏ bé, thật thà, hay bị chỉ mặt chỉ vì đứng gần chỗ xảy ra chuyện. Ngoài xóm, trong chỗ làm, chuyện ấy xảy ra suốt.
Cái hay nằm ở cách con cò trả lời. Cò không chửi lại, không khóc, cũng không ngậm miệng chịu trận. Cò làm ba việc: nói rõ mình đứng ở đâu, chỉ ra ai là kẻ làm thật, rồi mời người ta đến mà xem. Câu cuối “mẹ con nhà nó còn ngồi đây kia” là vật chứng còn nguyên tại chỗ. Lời kêu oan chỉ nặng khi có cái cho người ta nhìn tận mắt.
Cũng có người đọc bài này rồi cười: gỡ tội cho mình bằng cách chỉ tay sang kẻ khác thì cũng chưa hẳn đã đẹp. Cách hiểu ấy không sai, và nó làm bài ru dày thêm một lớp.
Bài học và chuyện đời nay
Trước hết là đừng vội buộc tội ai chỉ vì trông giống. Ông chủ ruộng thấy con chim trắng ngoài đồng liền réo cò. Ta cũng hay quy tội theo vẻ ngoài, theo tiếng đồn, theo cái bụng nghĩ sẵn.
Chỗ làm hễ có sự cố là hay có người bị gọi tên trước nhất, thường là người mới hoặc người ít nói. Cách của con cò rất đáng dùng: bình tĩnh nói mình làm gì, ở đâu, có gì để đối chiếu. Giọng thản nhiên bao giờ cũng dễ nghe hơn giọng cáu bẳn.
Người cầm trịch thì phải chịu khó đi xem. Chỉ cần bước ra tới bờ ruộng là thấy mẹ con nhà diệc còn ngồi đó. Nhiều nỗi oan trong nhà, trong xóm sinh ra chỉ vì người quyết định ngại đi kiểm.
Dạy trẻ cũng dùng được bài này. Trẻ bị bạn đổ lỗi thì hoặc im mà khóc, hoặc gào lên “không phải con”. Dạy nó nói được câu “lúc đó con ở chỗ này, cô hỏi bạn kia thì biết” là cho nó một cái nghề dùng cả đời.
Mấy câu cùng ý
- Cây ngay không sợ chết đứng — trong sạch thì không sợ, nhưng vẫn nên nói cho rõ.
- Nói có sách, mách có chứng — đúng cái tinh thần “chẳng tin ông đến mà coi”.
- Gắp lửa bỏ tay người — chê thẳng thói đổ tội cho kẻ vô can.
- Ném đá giấu tay — gây chuyện rồi lẩn đi, để người khác gánh.
Đôi lời về bài ru này
Bài ca dao này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra đầu tiên, cũng không rõ có từ đời nào. Cách hiểu chép ở trên là chỗ nhiều người cùng gật đầu, nhưng xin cứ xem là tham khảo. Lời ông bà để lại có câu đúng mãi, có câu chỉ hợp với cảnh sống ngày xưa, nên nghe rồi thì soi lại vào việc nhà mình mà liệu. Riêng cái ý đừng vội buộc tội người khác thì đời nào cũng dùng được.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
