Người xưa dạy con ít khi dùng lời răn, họ hát. Bài “cái bống là cái bống bang” chẳng có chữ nào bảo trẻ phải ngoan, chỉ kể một đứa bé làm gì, vậy mà đứa trẻ nào nghe cũng muốn giống cái bống.
Cái bống là cái bống bang
Khéo sảy khéo sàng cho mẹ nấu cơm
Mẹ bống đi chợ đường trơn
Bống ra gánh đỡ chạy cơn mưa ròng
Nghĩa đen: bống là ai, sảy sàng là gì
“Cái bống” là cách gọi thân mật một đứa bé trong nhà. Người mình xưa hay đặt tên gọi ở nhà cho con bằng những chữ mộc mạc, thêm chữ “cái” đằng trước nghe vừa gần vừa nâng niu. Còn “bống bang” chỉ là tiếng đệm cho câu hát tròn vành, giống “à ơi” trong các lời ru khác.
“Sảy” và “sàng” là hai việc làm sạch gạo trước khi nấu, nay ít người còn làm nên dễ đọc lướt qua. Sảy là hất gạo lên trong cái nia cho gió cuốn trấu bụi bay đi. Sàng là lắc cái sàng cho tấm, cám lọt qua nan, giữ lại hạt gạo nguyên. Cả hai đều cần cổ tay dẻo và mắt tinh, làm vụng thì gạo văng ra ngoài hoặc còn sạn. Cho nên chữ “khéo” lặp hai lần là lời khen thật, không phải khen lấy lệ.
“Đường trơn” là đường làng gặp mưa, đất nhão, gánh nặng trên vai mà chân trượt thì rất dễ ngã. “Mưa ròng” là mưa dầm không ngớt. “Gánh đỡ” là ra đón, gánh giúp mẹ một quãng cho mẹ nhẹ vai.
Nghĩa bóng: một đứa trẻ biết nghĩ
Bài hát dựng chân dung đứa bé bằng hai việc rất nhỏ, mà hai việc ấy được xếp rất có ý.
Việc thứ nhất là làm giúp trong nhà: sảy sàng cho mẹ nấu cơm. Đây là phần việc vừa sức, đứa bé nào cũng học được. Trẻ ngày trước tham gia việc nhà từ sớm, không phải để bắt làm lụng mà để nên người.
Việc thứ hai mới đáng nói: tự chạy ra đón mẹ giữa mưa. Chẳng ai sai bống đi. Bống thấy trời mưa, biết mẹ đi chợ đường trơn, thế là chạy. Đó là bước nhảy từ “biết làm” sang “biết nghĩ tới người khác”.
Cách khen của bài cũng khéo. Nó không nói “bống ngoan lắm”, nó chỉ tả bống làm gì. Khen bằng việc làm cụ thể bao giờ cũng nặng hơn khen chung chung, mà trẻ nghe thì hình dung được ngay mình phải làm thế nào.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nhiều nhà bây giờ không cho con động tay vào việc gì, sợ con vất vả, sợ con làm hỏng. Bài ca dao gợi lối khác: cứ để trẻ làm những việc vừa sức mà thật sự cần — nhặt rau, dọn bàn ăn, gấp quần áo. Việc thật thì trẻ mới thấy mình có ích.
Cũng nên học cách khen ấy. Thay vì “con giỏi quá”, hãy khen đúng việc: “con sảy gạo khéo lắm”, “con nhớ ra đón mẹ, mẹ mừng”.
Với người lớn, cái ý “ra gánh đỡ” dùng được cả ở chỗ làm. Người đáng quý trong một nhóm không hẳn là người làm được nhiều nhất, mà là người nhìn thấy chỗ đồng nghiệp đang nặng vai rồi bước tới đỡ một tay, chẳng đợi ai phân công. Và đừng quên người mẹ trong bài vẫn đang lội đường trơn gánh hàng về — người lớn nào cũng có một quãng đường như thế, có ai ra đón thì nhẹ hẳn đi.
Những câu cùng ý
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — cái học đầu tiên là học làm việc thường ngày cho khéo.
- Dạy con từ thuở còn thơ — uốn nắn phải bắt đầu sớm.
- Cái ngủ mày ngủ cho lâu, mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về — cùng khuôn lời ru, cùng cảnh mẹ đi làm con ở nhà.
- Muốn no thì phải chăm làm, một hạt thóc vàng chín giọt mồ hôi — dạy trẻ quý sức lao động.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, hát để ru và để trẻ tập nói, không rõ tác giả, không rõ ra đời khi nào. Câu cuối có nơi hát “chạy cơn mưa ròng”, nơi khác hát “chạy cơn mưa rào”; chữ “gánh đỡ” đôi khi thành “gánh giúp”, nghĩa vẫn thế.
Nên xem đây là chỗ tham khảo. Nếp nhà xưa khác nếp nhà nay nên có chỗ đúng có chỗ phải soi lại: việc trong nhà thì con nào cũng nên đỡ đần, miễn vừa sức và không lấy mất giờ học, giờ chơi của trẻ.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
