Cứ tới mùa thi là người ta lại nhắc bốn chữ cá vượt vũ môn để chúc nhau. Câu gọn mà giàu hình ảnh: một con cá bơi ngược dòng, tới chân thác thì lấy đà bật mình lên.
Nghĩa đen: con cá và cái thác
Vũ Môn, theo truyền thuyết lưu truyền rộng ở các nước quanh vùng, là một chỗ thác nước hiểm. Tương truyền con cá nào vượt được thác ấy thì hoá rồng. Ở ta, dân gian còn gắn cái tên Vũ Môn với một ngọn thác vùng núi miền Trung, nhưng đó là chuyện kể lại, không nên coi là việc có thật.
Nghĩa đen vì thế rất rõ: con cá bơi ngược dòng nước xiết, đến chỗ hiểm nhất thì phải bật mình lên khỏi mặt nước. Hai chi tiết đáng để ý là cá phải bơi ngược, và cá phải nhảy. Chẳng cái nào dễ cả.
Nghĩa bóng: cửa ải của người đi học
Bảo ai đó sắp vượt vũ môn tức là bảo người ấy sắp bước vào một kỳ thi hay một thử thách lớn, qua được thì đời sang trang khác. Ngày trước, hình ảnh này gắn chặt với người đi thi: đỗ đạt đổi được vị thế cho cả một nhà, nên kỳ thi đúng là cái thác chắn ngang dòng.
Cái hay là câu này không chỉ nói tới cú nhảy. Trước khi tới được chân thác, con cá đã bơi ngược một quãng rất dài. Người xưa biết vậy, nên khi ví người đi thi với con cá là họ nhắc luôn cả những năm đèn sách phía sau. Cú nhảy chỉ là phần nhìn thấy được của một quãng đường chẳng ai nhìn thấy.
Bài học và cách dùng hôm nay
Không con cá nào đang thả trôi mà nhảy qua được thác. Người đi thi cũng thế: mấy đêm cuối chỉ giúp xếp lại những gì đã có chứ không làm ra được cái chưa từng học.
Nhưng cũng có lúc phải dồn hết sức vào một khoảnh khắc. Đời phần lớn là chuyện đều đặn từng ngày, vậy mà vẫn có những buổi đòi ta gắng hết mình trong một quãng ngắn: kỳ thi, buổi bảo vệ, cuộc thương lượng. Nhìn ra đâu là chân thác của mình để dồn sức đúng chỗ cũng là một thứ khôn.
Rồi qua được vũ môn cũng chưa hết chuyện. Thi đỗ mới là được cấp một chỗ ngồi, còn học được gì ở chỗ ngồi ấy là chuyện của những năm sau. Ai coi kỳ thi là đích đến thì hay hụt hẫng ngay sau khi đỗ. Thời nay mỗi người lại có nhiều vũ môn chứ đâu chỉ một: thi chuyển cấp, thi nghề, buổi phỏng vấn, lần đầu đứng ra làm chủ một việc lớn. Nghĩ vậy thì nhẹ đi nhiều, vì trượt cái thác này còn dòng khác để bơi.
Cha mẹ nên dùng câu này để tiếp sức chứ đừng dùng để đè nặng. Nói với con rằng cả nhà đã cùng bơi một quãng dài, giờ chỉ còn việc bật lên — khác hẳn với việc nhắc con rằng cả đời con trông vào mấy buổi thi.
Những câu cùng ý
- Có công mài sắt có ngày nên kim — quãng bơi dài trước cú nhảy chính là cái công ấy.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức — cửa ải là chỗ lộ ra người ta thực có gì.
- Học tài thi phận — qua thác hay không còn có phần may rủi, đừng vì một lần trượt mà phủ nhận công sức.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — chê thói mừng sớm khi chân còn chưa rời mặt nước.
Đôi lời về câu này
Chuyện cá hoá rồng là truyền thuyết được truyền miệng lâu đời ở nhiều nơi trong vùng, đi vào nếp sống người Việt qua tranh treo, qua chạm khắc. Không rõ câu này vào tiếng ta từ lúc nào, cũng chẳng có căn cứ để gán cho ai.
Vậy nên hãy xem nó là lời chúc, là chỗ tham khảo cho vững lòng, chứ đừng coi là điều bảo đảm gì. Lời người xưa có chỗ đúng có chỗ phải soi lại tuỳ thời; thứ chắc chắn nhất vẫn là quãng bơi mình đã bơi trước khi tới chân thác.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
