Đi chợ mua cá, người quen việc chẳng cần cầm lên ngửi. Họ vạch nắp mang ra, liếc một cái là biết con cá vừa lên khỏi nước hay đã nằm trên mẹt từ sớm.
Cá tươi thì xem lấy mang
Người khôn xem lấy đôi hàng tóc mai
Nghĩa đen: cái mang nói thật
Mang là nơi con cá thở, cũng là chỗ đổi thay sớm nhất sau khi cá chết. Cá còn tươi thì mang đỏ hồng, các lá mang tách rời, sạch, không mùi lạ. Cá để lâu thì mang thâm xỉn hoặc tái nhợt, nhớt nhiều, dính bết vào nhau.
Chỗ đáng nói là những phần khác trên con cá dễ đánh lừa hơn nhiều. Vảy vẫn sáng, thân vẫn nguyên, có khi còn được rưới nước cho bóng bẩy. Riêng cái mang nằm khuất bên trong, chẳng tô vẽ được, nên nó thành chỗ tin cậy nhất.
Vế sau nói về hai hàng tóc mọc sát thái dương. Dân gian hiểu là nhìn tóc mai để đoán người ấy có gọn gàng, chỉn chu hay không. Nhưng đây là lối nhìn người của thời xưa, chớ nên tin cứng: tóc gọn chưa chắc đã bảo đảm điều gì bên trong, mà người xuề xoà cũng chưa chắc đã kém cỏi.
Nghĩa bóng: tìm cho ra chỗ khó giấu
Bỏ qua chỗ đáng ngờ ở vế sau, cái lõi của câu này rất chắc: muốn xem xét thứ gì thì phải tìm ra dấu hiệu mà thứ ấy không giấu được. Nó nhỏ, nó khuất, ít ai để ý, nhưng nó thành thật nhất.
Người xưa hiểu rằng bề mặt bao giờ cũng được chăm chút nhất, vì đó là phần người khác nhìn thấy. Cho nên người tinh mắt không dừng ở bề mặt, họ đi tìm những chi tiết nhỏ mà người muốn che đậy hay quên mất.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là phải biết chỗ mà nhìn. Cùng đứng trước một mẹt cá, người biết việc và người không biết nhìn thấy hai thứ khác hẳn nhau. Khác nhau không phải ở mắt tinh, mà ở chỗ đã có ai chỉ cho hay chưa. Mua thứ gì lần đầu, chịu khó hỏi người có nghề là cách rẻ nhất để khỏi hớ.
Sau nữa, đừng đánh giá bằng thứ dễ sửa nhất. Nước sơn, bao bì, lời chào mời, tấm ảnh chụp khéo — tất cả đều là vảy cá. Món hàng nào cũng có “cái mang” riêng của nó: với đồ điện là tiếng máy khi chạy và giấy bảo hành, với căn nhà là giấy tờ cùng đường điện nước sau lớp sơn mới, với một khoá học là người đứng lớp chứ không phải tờ quảng cáo. Ngoài chợ thì ngoài mang cá còn xem mắt cá có trong không, ấn tay vào thân xem thịt có đàn hồi lại không.
Riêng với con người thì phải dè dặt hơn. Dáng vẻ bên ngoài nói rất ít; cách đáng tin vẫn là nhìn vào việc người ta làm, làm lâu ngày, làm cả lúc không ai để ý.
Những câu cùng ý
- Mua trâu xem sừng, mua chó xem chân — mỗi thứ hàng có một chỗ đáng xem riêng.
- Của rẻ là của ôi — rẻ bất thường thì hay giấu tật bên trong.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài không nói hết bên trong.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — dáng vẻ không quyết định con người.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với tên ai. Vế đầu là kinh nghiệm chợ búa, ai kiểm lại cũng thấy đúng. Vế sau nặng phần đoán, tuỳ người kể mà được nhắc hoặc lược đi.
Cho nên hãy nghe để tham khảo. Xem cá thì cứ theo lời người xưa, còn xem người thì phải soi lại cho hợp thời — có câu đúng, có câu chỉ hợp với nếp sống ngày trước.
