Có người vừa nghe qua một việc đã hào hứng bắt tay ngay, vài hôm sau đã bỏ dở, quay sang thứ khác. Người xưa gọi tính ấy bằng bốn tiếng gọn lỏn: “Cả thèm chóng chán”.
Nghĩa đen: thèm dữ thì chán mau
“Cả” đây là lớn, là nhiều, cùng nghĩa với “cả” trong “sóng cả”, “đũa cả”, chứ không phải “tất cả”. Cả thèm tức là thèm dữ dội, muốn tới mức chờ không nổi. Còn “chóng chán” là mau hết muốn, mau ngán.
Ghép lại thành một lẽ ai cũng gặp ở mâm cơm: món nào thèm quá, ăn dồn một lúc thì chỉ vài miếng đã ngán, nhìn thấy lại thấy sợ. Người xưa lấy chuyện ăn uống để nói một chuyện lớn hơn nhiều, mà lại chẳng trách móc câu nào. Họ chỉ ra rằng cơn thèm càng dữ thì càng mau cạn, bởi thứ nuôi nó là cảm giác nhất thời.
Nghĩa bóng: hăng lúc đầu, nguội lúc sau
Sang chuyện người, câu này chỉ kiểu tính bốc đồng: thấy gì mới cũng mê, lao vào rất nhiệt tình, nhưng chỉ giữ được nhiệt tình trong quãng đầu — quãng còn dễ, còn vui, còn thấy mình khá lên nhanh. Đến khi việc đòi công sức đều đặn và hết mới mẻ thì nguội hẳn.
Chỗ người xưa nhìn ra là: hăng hái ban đầu không đo được ý chí. Ngày đầu thì ai chẳng hăng. Cái phân biệt người này với người kia là tuần thứ năm, tháng thứ ba, lúc việc đã nhàm mà chưa thấy kết quả. Người cả thèm chóng chán hay tưởng mình thiếu đam mê nên mới bỏ, thật ra chỉ là chưa quen đi qua đoạn nhạt giữa đường.
Câu này còn ngầm nhắc cái giá phải trả. Mỗi lần bỏ dở là một lần công sức, tiền bạc, thời gian coi như đổ sông. Bỏ nhiều lần thì thành nếp: quen với việc không phải làm tới nơi, rồi mất dần lòng tin vào chính mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, dè chừng chính cơn hứng của mình. Vừa nảy ra một ý làm ta phấn khích thì chưa phải lúc quyết. Cứ để nó ngủ vài hôm rồi xem còn muốn nữa không. Cơn thèm nào chịu được thử thách của thời gian mới đáng bỏ công.
Sau nữa, đừng mở nhiều việc cùng lúc. Sức người có hạn, mỗi việc dở dang đều âm thầm lấy đi một phần đầu óc. Làm một hai việc cho tới nơi vẫn hơn mở ra mười việc rồi bỏ cả mười.
Thời nay tính ấy càng có đất sống. Ngày nào cũng gặp hàng chục lời mời gọi mới, nên nhà nhiều người có hẳn một góc chứa đồ mua theo cơn hứng: cây đàn tập được ba buổi, đôi giày chạy đi được hai lần, chồng sách chưa mở. Cách chữa đơn giản là đặt ngưỡng trước khi bắt đầu — tập bằng đồ mượn đủ một tháng rồi hãy mua, học xong phần miễn phí rồi hãy đóng tiền khoá học.
Với con trẻ thì đừng chiều theo mọi sở thích chớp nhoáng, nhưng cũng đừng thấy con bỏ dở một môn mà vội bảo con thiếu ý chí. Giao hẹn từ đầu một quãng tối thiểu, hết khoá hết kỳ rồi mới cho đổi. Trẻ học được rằng bỏ cuộc cũng phải có lý do, chứ không phải cứ chán là buông.
Những câu cùng ý
- Đầu voi đuôi chuột — mở màn rầm rộ, kết thúc lèo tèo.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — vế ngược lại, nói về sức của sự bền bỉ.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — theo một việc tới nơi hơn thử khắp nơi.
- Đứng núi này trông núi nọ — tật luôn thấy chỗ khác hay hơn chỗ mình đang đứng.
Đôi lời về câu này
Bốn tiếng trên là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng dính với câu chuyện hay nhân vật nào. Đừng gán cho nó một xuất xứ mà mình không chắc.
Và nên xem như lời tham khảo thôi. Người xưa nói cho vui mà thấm, nhưng không phải ai hay đổi ý cũng là người hỏng: có khi bỏ một việc không hợp lại là quyết định đúng. Câu nào cũng có chỗ đúng chỗ sai tuỳ người, tuỳ lúc.
