Nhìn xuống ao cá mè lúc cho ăn thì thấy ngay: cả đàn cùng cỡ, cùng màu, cùng lao lên đớp mồi, chẳng con nào khác con nào. Từ đó mà có câu Cá mè một lứa — chê nhẹ thôi nhưng thấm.
Nghĩa đen: một đàn giống hệt nhau
Cá mè là loài cá nước ngọt nuôi nhiều trong ao. Người ta hay thả cùng một lứa cho tiện chăm, tiện thu, nên cả ao lớn lên đều nhau, nhìn khó phân biệt con nào với con nào.
Chữ “lứa” là cùng đợt, cùng tuổi. “Cá mè một lứa” tức là một lũ như nhau cả, không trên không dưới, chẳng có ai đứng ra làm chuẩn. Ban đầu chỉ là câu cửa miệng của người nuôi cá, sau thành lời nhận xét về người.
Nghĩa bóng: cào bằng, chẳng ai hơn ai
Câu này có hai lớp nghĩa dính vào nhau. Lớp thứ nhất chỉ những người ngang nhau về cái xấu: cả nhóm cùng lười, cùng ẩu, cùng thích đùn việc, nên chẳng ai đủ tư cách góp ý cho ai. Chỗ nào bị gọi là cá mè một lứa thì chỗ ấy không còn tấm gương nào để nhìn vào.
Lớp thứ hai nói về thói cào bằng, không giữ trên dưới. Người ít tuổi nói năng suồng sã với người lớn tuổi, học trò xem thầy như bạn — dân gian gọi lối ấy là coi nhau như cá mè một lứa.
Nói cho công bằng, người xưa không đòi ai phải khúm núm, cũng không phản đối chuyện mọi người bình đẳng. Cái bị chê là thiếu chừng mực, là xoá luôn cái khoảng cách vừa đủ trong cách ăn nói, để rồi chẳng còn ai giữ được sự tôn trọng với ai.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chỗ nào ai cũng như ai thì chẳng ai tiến lên được. Trong ao cá mè, con nào cũng đủ ăn nhưng chẳng con nào trội. Người ta cũng thế: khi cả nhóm ngầm hiểu rằng làm vừa đủ là xong, ai cố hơn thì bị coi là dở hơi, thì mấy năm sau vẫn y nguyên chỗ cũ. Người đứng đầu mà đối xử với người làm tốt y như người làm ẩu thì chẳng bao lâu cả nhóm trôi về cùng một mức — mức thấp nhất mà vẫn được cho qua.
Thân mật là quý, nhưng phải có chừng. Đùa vui lúc nghỉ mà nghiêm túc khi bàn việc, gọi nhau thoải mái mà không nói câu xúc phạm, góp ý thẳng mà không hạ người ta trước đám đông — ranh giới ấy không khó giữ nếu chịu để ý. Trong nhà cũng vậy: làm bạn với con là hay, nhưng làm bạn không có nghĩa là bỏ hẳn vai người dạy dỗ. Trẻ được nói ra suy nghĩ của mình, vẫn phải biết thưa gửi và biết dừng đúng lúc.
Còn một điều nữa: trước khi chê ai, thử soi lại xem mình có khác gì không. Cái cười của câu này thường nhắm đúng vào người hăng hái chỉ trích trong khi bản thân cũng y hệt.
Những câu cùng ý
- Cá đối bằng đầu — cũng nói chuyện ngang bằng không phân trên dưới.
- Cùng một giuộc — nói thẳng, chỉ những kẻ giống hệt nhau về thói xấu.
- Chó chê mèo lắm lông — cười kẻ có tật lại đi chê tật người khác.
- Lươn ngắn lại chê chạch dài — cùng ý trên, mượn hai con dưới nước.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, sinh ra từ kinh nghiệm nuôi cá, không rõ có từ bao giờ và chẳng gắn với ai. Gán cho nó một xuất xứ cụ thể thì chỉ là đoán mò.
Nghe để tham khảo là vừa. Nếp trên dưới thời xưa khác thời nay, nên câu này có chỗ đúng có chỗ phải soi lại: giữ lễ là nên, mà giữ tới mức không ai dám mở miệng thì lại hỏng chuyện khác.
