Không phải câu ca dao nào về một vùng đất cũng là lời khen; có câu chỉ ghi đúng những gì mắt thấy. “Cà Mau khỉ khọt trên bưng, dưới sông sấu lội trên rừng cọp um” là một câu như vậy — mười bốn chữ dựng lại nguyên cái cảm giác của người vừa đặt chân xuống một vùng đất chưa thuần.
Nghĩa đen: ba tầng, ba loài thú
Câu này tả rất chặt, mỗi vế chiếm một tầng.
- Khỉ khọt trên bưng — “bưng” là vùng trũng ngập nước, cây cối rậm rịt. “Khọt” là tiếng khỉ kêu. Vế này tả tầng lùm bụi.
- Dưới sông sấu lội — “sấu” là cá sấu. Vế này tả tầng nước: xuống sông cũng chẳng yên.
- Trên rừng cọp um — “um” gợi tiếng cọp gầm, cũng gợi cái rậm của rừng sâu.
Ba vế ghép lại thành một vòng vây. Trên cây có khỉ, dưới nước có sấu, trong rừng có cọp; người đứng giữa chẳng biết đâu là chỗ chắc chân. Cả câu không có lấy một chữ nói tới nguy hiểm, vậy mà nghe xong ai cũng thấy rợn. Cũng nên để ý tới âm thanh: khọt, um đều là tiếng nhại lại tiếng thú.
Nghĩa bóng: cái giá của việc đi mở đất
Câu ca dao không dừng ở chỗ tả cảnh, nó nói tới hoàn cảnh của những người đi khai phá. Đất chưa có ai ở thì thú hoang làm chủ. Muốn biến rừng thành ruộng, biến bưng thành vườn thì phải bước vào giữa cái vòng vây ấy.
Vậy nên sau giọng kể bình thản là một điều được thừa nhận: đất mới không bao giờ cho không. Ai muốn có phần trên vùng đất chưa thuần thì phải trả bằng gan góc và bằng nhiều năm nhọc nhằn.
Còn một lớp nữa, kín hơn. Người kể ra ba mối nguy ấy đâu có bỏ chạy. Họ ở lại, rồi họ đem chuyện ra kể. Giọng kể tưng tửng, gần như đùa — kiểu nói của người đã quen với hiểm nguy tới mức lấy nó làm chuyện phiếm bên bữa cơm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chỗ nhiều cơ hội thường là chỗ nhiều rủi ro. Vùng đất hoang có phù sa, có tôm cá, tức là có đủ thứ để sống; nhưng đúng chỗ ấy cũng có cọp, có sấu. Ai định mở hàng mở nghề ở một lối chưa ai đi thì cứ ngồi kể ra cho hết mấy “con sấu, con cọp” của mình rồi hãy xuống nước.
Nhìn thẳng vào cái khó cũng là bước đầu để vượt nó. Nhận việc mới thì hỏi cho rõ: khó ở khâu nào, ai đã từng vấp, mình còn thiếu gì. Biết trước thì còn xoay xở, không biết thì chỉ còn cách chịu trận. Và cái giọng tưng tửng kia đáng học: giữ được bình tĩnh, giữ được chút hài hước trước cái khó thì trụ lâu hơn người chỉ biết than.
Những câu cùng ý
- Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh, nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm — cũng đất ấy, nhưng nhìn từ phía trù phú.
- Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, về sông ăn cá về đồng ăn cua — sống thuận theo thứ đất đai sẵn có.
- Đất lành chim đậu — kết quả sau cùng, khi chỗ hoang đã thành nơi đáng ở.
- Có cứng mới đứng đầu gió — cái cần có của người dám đi tới nơi chưa ai tới.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, có từ bao giờ cũng không ai biết. Vì truyền miệng nên vài nơi đọc khác nhau đôi chữ, nhất là mấy tiếng nhại tiếng thú. Đừng gán cho nó tác giả, cũng đừng dựng thêm mốc thời gian nào quanh nó.
Cứ xem đây là chỗ tham khảo để hình dung một thời đã qua. Lời của người xưa có chỗ đúng, có chỗ phải soi lại cho hợp thời; riêng cái ý “muốn ăn thì lăn vào bếp, muốn có đất thì phải chịu khó” thì đời nào nghe cũng lọt tai.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
