Ngoài ao, con cá chuối mẹ cứ lượn quanh đàn con, hễ thấy động là quẫy nước xông ra. Người xưa nhìn cảnh ấy rồi gói cả tình mẹ vào sáu chữ: “Cá chuối đắm đuối vì con”.
Nghĩa đen: con cá giữ bầy con
Cá chuối là tên gọi ở nhiều vùng ngoài Bắc của con cá quả, cá lóc. Nó sống dưới ao, dưới đầm, ngoài ruộng nước, thân tròn, đầu bẹt, khoẻ mà dữ.
Cái khiến người ta để ý là cách nó nuôi con. Đẻ xong nó không bỏ đi. Nó làm ổ, canh trứng, con nở ra thì lượn vòng quanh cả ngày, thấy bóng người là quẫy nước đánh lạc hướng cho bầy con tản đi.
Dân gian còn kể con cá chuối mẹ trườn lên bờ, nằm phơi cho kiến bâu vào, rồi lăn xuống nước cho đàn con có cái ăn. Chuyện ấy là chuyện kể lại, không ai dám chắc thật hay không, nhưng nó cho thấy người xưa nhìn con cá này bằng con mắt nào.
Hai chữ đắm đuối vì thế rất đắt. Đắm đuối không phải là thương một cách bình thản, mà là thương tới quên cả thân mình, thương tới mức chẳng còn tính hơn thiệt gì nữa.
Nghĩa bóng: dáng mẹ cha trong dáng con cá
Nói chuyện cá nhưng ai cũng hiểu là nói chuyện người. Đó là thứ tình gần như sẵn trong máu, chẳng ai dạy, chẳng đòi trả lại, và thường lớn hơn cả sức tự giữ mình.
Mẹ nhịn miếng ngon để phần con. Cha nhận việc nặng cho con được đi học. Ông bà đau lưng vẫn bế cháu cả buổi. Tất cả đều nằm trong hình con cá quẫy nước che cho bầy con.
Cái hay là câu này không tô hồng. Chữ “đắm đuối” tự nó đã nhận rằng trong lòng thương ấy có phần mê, phần không còn tỉnh táo. Người xưa thấy cả chỗ đẹp lẫn chỗ dại của lòng thương con, rồi nói ra bằng giọng vừa phục vừa xót.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thương con là chuyện sẵn có, nhưng nuôi dạy con thì phải tỉnh. Mê con quá thì dễ làm thay con mọi việc, dễ bênh con cả khi con sai, dễ vắt kiệt mình đến lúc chẳng còn sức làm chỗ dựa. Thương cho đúng khó hơn thương cho nhiều.
Cha mẹ cũng nên giữ lấy sức mình. Còn sức khoẻ, còn việc làm, còn dăm ba niềm vui riêng thì mới đi được với con đường dài. Đứa trẻ lớn lên bên cha mẹ lúc nào cũng kiệt sức và hay than thở thì thường mang theo cảm giác mắc nợ nặng nề, chứ chưa chắc đã sung sướng.
Ở chiều bên kia, phận làm con cũng có việc của mình. Con cá chuối không đòi ai trả ơn, nhưng người biết nghĩ thì không coi đó là chuyện đương nhiên. Ngoài phố bây giờ vẫn đầy những con cá chuối: người mẹ dậy từ năm giờ nấu cơm hộp cho con mang đi học, người cha chạy thêm ca đêm để kịp đóng học phí. Cách trả lại đơn giản nhất là mấy việc nhỏ mà đều: gọi điện về nhà, đưa cha mẹ đi khám, ngồi hỏi han vài câu. Có mặt thường quý hơn gửi tiền.
Những câu cùng ý
- Hổ dữ không ăn thịt con — con vật dữ nhất cũng chẳng nỡ hại con mình.
- Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn — lòng mẹ hiện ra ở một việc rất nhỏ trong đêm.
- Nước mắt chảy xuôi — tình trong nhà bao giờ cũng chảy từ trên xuống.
- Có nuôi con mới biết lòng cha mẹ — phải ở vào chỗ ấy mới hiểu hết cái mình từng nhận.
Đôi lời về câu này
Sáu chữ trên là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt ra, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gắn với sách vở nào. Bà kể cho mẹ, mẹ kể cho con, cứ thế mà còn lại.
Cho nên hãy xem đây là chỗ tham khảo, đừng coi là chân lý. Người xưa nhìn con cá rồi rút ra một lẽ hợp với đời sống của họ; đời sống đổi thì có chỗ đúng, có chỗ phải soi lại cho hợp thời. Riêng chuyện cha mẹ thương con thì đời nào cũng vậy, chỉ khác cách thương mà thôi.
