Có việc làm sai còn sửa được, lại có việc vừa xong là đóng lại, không cách nào rút về. Người xưa gói cái ranh giới ấy vào bốn chữ: “Bút sa gà chết”.
Nghĩa đen: bút hạ xuống là con gà mất mạng
“Bút sa” là nét bút đã hạ xuống mặt giấy, chữ đã viết ra, dấu đã điểm vào. “Gà chết” là con gà bị bắt làm thịt. Hai vế nối nhau dứt khoát: bút vừa chạm giấy thì con gà cũng vừa hết đời.
Sao lại là con gà? Ở làng quê xưa, gà vừa là của đáng kể trong nhà, vừa là lễ vật quen thuộc nhất. Người biết chữ trong làng không nhiều, nên hễ cần viết một tờ khế ước bán ruộng, một tờ giấy vay nợ, một lá đơn, là phải nhờ tới họ. Đã nhờ thì phải có lễ, mà lễ hay thấy nhất là con gà, đôi khi thêm be rượu, đấu gạo.
Cái tài của các cụ là chọn hình ảnh có hai lớp. Con gà chết còn là hình ảnh của cái đã mất, cái không lấy lại được. Gà đã cắt tiết thì không thả về chuồng, cũng như chữ đã viết ra thì không coi như chưa từng viết.
Nghĩa bóng: chữ đặt xuống rồi thì khó rút
Chữ viết ra giấy có sức ràng buộc ghê gớm. Lời nói miệng còn cãi lại được, còn giải thích rằng mình nói vậy mà không phải vậy. Nhưng chữ đã nằm trên giấy trắng mực đen, lại có chữ ký, có điểm chỉ, thì nó thành bằng chứng. Người ta không xét bụng dạ mình nữa, người ta xét cái mình đã viết.
Hậu quả của một nét bút cũng thường lớn hơn nhiều so với công sức bỏ ra để hạ nét bút ấy. Ký một tờ giấy mất năm giây, mà có khi trả nợ mười năm. Chính cái chênh lệch ấy làm câu tục ngữ nghe rợn người.
Cần nói cho khỏi hiểu lệch: câu này không khuyên ta đừng ký, đừng cam kết, đừng nhận trách nhiệm. Nó chỉ dặn rằng trước khi đặt bút thì phải biết mình đang đặt bút vào cái gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là đọc trước khi ký, dù đọc có mất thời gian. Cái tâm lý ngại đọc thì ai cũng có: giấy dài, chữ nhỏ, lại có người đứng chờ bên cạnh. Nhưng đúng lúc ngại nhất ấy, cái giá của việc không đọc là cao nhất. Không ai bắt mình phải ký ngay tại chỗ; xin mang về đọc, xin thêm một ngày, chẳng có gì khó coi.
Sau nữa, đừng ký thay cho cái nể. Nhiều người mắc nạn không phải vì bị lừa trắng trợn, mà vì ngại từ chối người quen. Đứng tên hộ họ hàng, nhận trách nhiệm thay đồng nghiệp — những nét bút ấy đều bắt đầu bằng một câu “thôi thì giúp nhau”. Đến khi có chuyện, tờ giấy chỉ ghi tên người ký, chứ không ghi lý do người ta ký.
Bây giờ cây bút có thêm nhiều hình dạng. Một cú bấm “Đồng ý” trên điện thoại, một dãy số đọc cho người lạ nghe, một tin nhắn xác nhận trong nhóm chat — tất cả đều là “bút sa”, mà còn nhanh hơn bút thật, vì không có cái khoảng lặng lúc người ta mở nắp bút và nhìn xuống tờ giấy. Trong nhà, nên dạy con sớm rằng chữ ký của mình là của riêng mình: không ký hộ, không cho mượn giấy tờ tuỳ thân, không xác nhận điều mình chưa tận mắt thấy.
Những câu cùng ý
- Nói lời phải giữ lấy lời — đã hứa thì phải làm, không nói xong rồi bỏ đấy.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ trước thì về sau khỏi phải lo.
- Nói có sách, mách có chứng — coi trọng bằng chứng rõ ràng, không nói suông.
- Đo bò làm chuồng — liệu cho đúng thực tế rồi hãy bắt tay làm.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của người xưa, không rõ có từ đời nào, cũng không gắn với sự tích nào chắc chắn. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Nó ra đời trong cảnh phần đông dân làng không đọc được tờ giấy mình vừa điểm chỉ vào, nên giọng mới nặng đến vậy. Ngày nay ai cũng đọc được thì nỗi sợ ấy vơi đi nhiều; cái còn lại đáng giữ chỉ là chậm một nhịp, đọc kỹ, hỏi lại cho rõ trước khi đặt bút.
