Đi qua khu chợ nào cũng gặp những gánh hàng nhỏ bày trên tấm bạt, những rổ rau đặt bên vỉa hè. Người mình có sẵn bốn chữ để gọi cảnh mưu sinh ấy: buôn thúng bán bưng.
Nghĩa đen: cái thúng và đôi tay bưng hàng
Thúng là đồ đan bằng tre, lòng nông, miệng rộng, xưa nhà nào cũng có vài cái để đựng thóc, đựng rau. Người buôn bán nhỏ lấy luôn cái thúng làm cửa hàng: hàng đổ vào thúng, đội lên đầu hoặc quẩy quang gánh mà đi.
Chữ “bưng” là bưng, bê bằng hai tay. Bán bưng nghĩa là bưng hàng đi bán, đến đâu đặt xuống đó, bán xong lại bưng đi chỗ khác. Không quầy, không biển hiệu, không kho bãi, cả cái nghề gói gọn trong sức của một người.
Ghép lại, bốn chữ tả đúng cái nghề ấy: vốn rất ít, hàng bán trong ngày, lãi từng đồng lẻ, và mọi thứ trông vào đôi vai người bán.
Nghĩa bóng: lấy công làm lãi
Nói ai đó buôn thúng bán bưng là nói người ấy sống bằng nghề buôn bán nhỏ, thu nhập ít và bấp bênh. Dậy từ ba bốn giờ sáng đi lấy hàng, đứng suốt buổi chợ, trưa nắng chiều mưa đều ngoài trời. Hôm nào ế thì lỗ cả vốn, hôm nào ốm thì cả nhà mất đồng ra đồng vào, chẳng có ngày phép nào cho họ cả.
Có điều cần nói cho rõ. Đôi khi câu này bị dùng với giọng coi nhẹ, như thể đó là nghề của người chẳng có gì. Dùng thế là bất công. Đây là nghề lương thiện, sống bằng sức mình, đã nuôi lớn không biết bao nhiêu người ăn học nên thân. Trong ca dao than thân, gánh hàng rong luôn được nhắc bằng giọng thương và trọng, chứ không phải giọng chê.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nghề nào lương thiện cũng đáng trọng như nhau. Người bán rổ rau ngoài chợ và người ngồi bàn giấy đều đang đổi công lấy miếng ăn. Cách ta nói chuyện với người bán hàng, cách ta trả tiền, cách ta mặc cả, cho thấy ta có thật nghĩ vậy hay không.
Vốn nhỏ vẫn làm nên chuyện nếu giữ được chữ tín. Người buôn thúng bán bưng sống nhờ khách quen: cân cho đủ, hàng cho tươi, giá không đổi tuỳ mặt khách. Ngoài cái thúng ra thì đó là toàn bộ vốn liếng còn lại.
Cái vụn vặt nhất mà làm được ngay là ở ngoài chợ mỗi sáng: mua hàng của người bán nhỏ, trả đúng giá, đừng mặc cả tới mức người ta chẳng còn lãi, gọi nhau một tiếng cho tử tế. Trong nhà thì đây là câu chuyện nên kể cho con. Cho con biết bó rau, cân thịt trên mâm cơm đã đi qua tay ai, con sẽ học được cách cư xử đúng mực.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của dân gian, sinh ra từ cảnh chợ búa quen thuộc, không rõ có từ bao giờ. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Ngày trước nó tả một nghề gần như không có đường lên; bây giờ nhiều gánh hàng nhỏ đã thành cửa hàng đàng hoàng. Nghe câu của các cụ để thêm phần thương và trọng người bán hàng, chứ đừng lấy nó ra mà đo giá trị của ai.
