Trong kho thành ngữ của người Việt, “buôn thần bán thánh” là một câu nặng lời. Nói ngay cho khỏi hiểu lệch: câu này không đụng tới đức tin, không đụng tới người thành tâm đi lễ, mà chỉ nhằm vào kẻ mượn danh thần thánh để kiếm lợi riêng.
Nghĩa đen: đem cái thiêng ra làm món hàng
Câu gồm hai vế đối nhau theo lối quen: buôn đi với bán, thần đi với thánh. Buôn bán vốn là nghề chính đáng, nên hai chữ ấy ở đây chẳng có gì xấu.
Cái chối tai nằm ở chỗ khác. Người ta buôn vải, bán gạo, buôn trâu, bán cá — toàn thứ quy ra giá được. Còn thần với thánh là chỗ để người ta kính ngưỡng, hướng lòng thành tới, chứ không phải món hàng đặt lên cân.
Ghép hai thứ ấy vào nhau, các cụ cố tình làm cho câu nói nghe gai. Chính cái gai ấy là sức nặng của nó: có kẻ đã hạ điều thiêng liêng xuống ngang mớ rau con cá, đem ra mặc cả lấy tiền.
Nghĩa bóng: trục lợi trên lòng thành của người khác
Nói ai đó buôn thần bán thánh là chê kẻ lợi dụng niềm tin và lòng thành kính của người khác để moi tiền. Người bị chê là kẻ trục lợi, tuyệt nhiên không phải người có tín ngưỡng.
Chỗ này phải phân cho rành mạch. Thắp một nén nhang, sửa mâm cỗ ngày giỗ, đi lễ đầu năm cầu bình an cho nhà cửa — đó là nếp lâu đời, là cách người mình tỏ lòng biết ơn với ông bà. Tự nguyện góp tiền tu bổ đình chùa cũng là việc đẹp. Câu thành ngữ không đụng tới điều nào trong số đó.
Cái bị lên án là hành vi của kẻ đứng giữa: kẻ tự nhận có tài phép rồi ra giá, kẻ doạ người ta về tai hoạ rồi bán cách hoá giải, kẻ mượn danh nơi thờ tự để thu tiền vào túi riêng. Hạng ấy phạm hai lỗi một lúc: vừa lừa người, vừa làm hoen ố chính cái mình đang mượn danh. Mà họ hay nhắm vào người đang khổ nhất — nhà có người ốm, đang gặp hoạn nạn, đang lo cho con cái.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, chính vì trân trọng chuyện thờ cúng mà các cụ mới đặt ra câu nặng đến thế cho kẻ làm bẩn nó. Hiểu đúng là hiểu rằng nó che chở điều thiêng, chứ không phủ nhận.
Sau nữa, lòng thành không đo bằng tiền. Dân gian vẫn nói “của ít lòng nhiều”. Ở đâu có người khẳng định phải chi bao nhiêu thì mới được, ở đó cái tinh thần của việc thờ cúng đã bị tráo mất rồi.
Mấy dấu hiệu cũng dễ nhận: người trục lợi hay ra giá cụ thể cho phúc hoạ, hay thúc phải quyết ngay kẻo muộn, hay doạ nhiều hơn khuyên, và hay bảo đừng nói với ai trong nhà. Cách phòng giản dị nhất là hễ có khoản chi lớn dính tới chuyện này thì bàn với người nhà một câu trước khi quyết. Người già hay bị nhắm tới, nên con cháu chớ trách móc hay cấm đoán — làm thế các cụ chỉ giấu — mà nên ngồi nói chuyện nhẹ nhàng, cùng đi lễ với ông bà.
Những câu cùng ý
- Treo đầu dê bán thịt chó — phô ra một đằng, bán một nẻo.
- Của ít lòng nhiều — cái quý nằm ở tấm lòng, không ở số tiền.
- Mật ngọt chết ruồi — nghe càng êm tai thì càng phải tỉnh.
- Tham thì thâm — kẻ trục lợi rồi cũng mất nhiều hơn được.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai nói ra đầu tiên. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ lúc. Nó là lời nhắc để mình tỉnh táo với kẻ trục lợi, chứ không phải cái cớ để dè bỉu người khác về chuyện tin hay không tin. Ai giữ nếp thờ cúng của nhà mình thì cứ giữ.
