Giữa bao nhiêu câu khen tài làm ăn, các cụ để lại một câu nói ngược rất thẳng: “Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện”. Một bên là kiếm tiền cỡ lớn, một bên là dè sẻn từng đồng trong bếp, vậy mà câu nói nghiêng hẳn về vế sau.
Nghĩa đen: tàu, bè và chuyện ăn dè
“Buôn tàu bán bè” là cách nói chỉ việc buôn bán lớn. Tàu với bè là hai thứ chở hàng đường nước, chở được nhiều hơn hẳn gánh gồng hay xe thồ. Người buôn tàu bán bè là người làm ăn to, vốn dày, hàng đi cả chuyến chứ không lẻ tẻ từng thúng.
Vế sau thì ngược hẳn. “Ăn dè” là ăn bớt lại, để dành phần sau. “Hà tiện” là chắt chiu, không tiêu phí. Cả vế nói về những việc rất nhỏ, xảy ra mỗi ngày trong bếp, ngoài chợ, trong từng đồng lẻ.
Đặt cạnh nhau bằng ba chữ “không bằng”, câu tục ngữ tạo ra một cái so sánh nghe là giật mình: chuyện to kia hoá ra thua chuyện vụn này. Cái vụn được đặt cao hơn không phải vì nó oai, mà vì nó chắc.
Nghĩa bóng: giữ được mới là của mình
Ý chính rất rõ: kiếm được nhiều không có nghĩa là có nhiều. Người buôn to thì tiền vào nhiều mà tiền ra cũng nhiều, rủi ro lại lớn; một chuyến hàng gặp bão, một mối nợ đòi không được là trắng tay. Người ăn dè thì mỗi tháng dôi ra một ít, và cái ít ấy nằm chắc trong tay.
Các cụ còn nhìn ra một nết rất người: tiêu pha cứ phình lên theo đồng ra đồng vào. Kiếm khá hơn thì ăn sang hơn, mặc đẹp hơn, giao thiệp rộng hơn, rồi cuối năm ngó lại vẫn chẳng dư. Khoảng cách giữa hai kiểu người không nằm ở chỗ ai kiếm giỏi hơn, mà ở chỗ ai giữ được nếp chi tiêu của mình.
Cũng phải hiểu cho đúng liều lượng. Hà tiện tới mức bỏ bê bữa ăn, không dám cho con đi học, không dám bỏ tiền học lấy cái nghề, thì lại thành hại. Chính dân gian cũng chê thói bủn xỉn, nên tinh thần đúng ở đây là dè sẻn có tính toán, chứ không phải keo kiệt nhắm mắt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một, đừng để mức sống chạy theo đồng lương. Được thêm chút thu nhập thì cứ giữ nguyên nếp cũ một thời gian, phần dôi ra để riêng. Chỉ nết ấy thôi, vài năm sau nhìn lại đã thấy khác.
Hai, mấy khoản nhỏ lặp đi lặp lại mới là thứ ăn mòn cái ví. Mua món đắt một lần thì ai cũng cân nhắc kỹ, còn những khoản lặt vặt ngày nào cũng có thì chẳng ai để ý. Ngồi rà lại mấy khoản trả đều hằng tháng mà mình không còn dùng, thường được nhiều hơn cả một buổi mặc cả.
Ba, để dành phải có chỗ nhắm thì mới bền. Dè sẻn mà chẳng biết để làm gì thì dễ nản, hoặc dễ hoá keo kiệt. Khi khoản để dành gắn với một việc cụ thể — lợp lại mái nhà, phòng lúc ốm đau, tiền học cho con — thì từ chối một khoản chi lại dễ, vì mình biết mình đang đổi lấy cái gì.
Trong nhà, tinh thần “ăn dè” bây giờ không phải là ăn kham khổ, mà là bớt phí: nghĩ trước xem nấu gì rồi hãy đi chợ, đừng để thức ăn thừa phải đổ, đồ còn dùng được thì sửa thay vì thay mới.
Những câu cùng ý
- Năng nhặt chặt bị — nhặt từng chút một, lâu dần thành khoản đáng kể.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu theo sức mình thì vẫn sống đủ.
- Làm khi lành để dành khi đau — lúc còn khoẻ, còn kiếm được thì phải để dành.
- Miệng ăn núi lở — của nhiều mấy mà chỉ ăn không thì cũng hết.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, đúc từ chuyện nhà này nhà kia trong làng chứ không phải lời của ai đứng tên. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Ngày trước phần đông không có cách nào kiếm thêm nên siết chi là đường duy nhất; bây giờ nhiều người lại lo được cả hai đầu. Nghe câu này rồi vẫn phải tự soi lại cảnh nhà mình mà liệu, đừng bắt chước y nguyên.
