Nhắc tới người làm nghề buôn, dân gian có một câu rất gọn mà dựng được cả một đời người: “Buôn ngược bán xuôi”. Câu ấy không tả hàng, không tả lãi, chỉ tả những bước chân.
Nghĩa đen: ngược và xuôi trên một dòng sông
Ngày trước sông ngòi là đường đi lại chính. “Ngược” là đi lên phía thượng nguồn, về miền rừng núi, nơi có măng khô, mật ong, chè, quế. “Xuôi” là đi về phía dưới, về đồng bằng và bến chợ, nơi có gạo, muối, vải, mắm và đông người mua.
Người buôn thường đi theo lối ấy: ngược lên lấy hàng của rừng, xuôi về bán ở chợ dưới, rồi lại mua hàng dưới xuôi mang ngược lên trên. Mỗi chuyến là mấy ngày đường, ăn ngủ trên thuyền, trông vào con nước, trông cả trời mưa trời nắng. Từ đó mà hai chữ “ngược xuôi” thành ra chỉ sự đi lại vất vả, tất bật không ngơi.
Nghĩa bóng: một đời lăn lộn
Nói ai đó buôn ngược bán xuôi là nói người ấy làm ăn khắp chốn, không ngồi một chỗ, nay đây mai đó, chịu khó chịu khổ để kiếm đồng lời.
Câu này nghe ra thương nhiều hơn khen hay chê. Nó ghi nhận sự tần tảo, nhưng cũng gợi cái mỏi mệt của người phải xa nhà liên miên: bữa cơm ăn vội, những đêm ngủ nhờ, con cái gửi ông bà trông. Trong ca dao, hình ảnh người đi buôn xa lúc nào cũng đi kèm một nỗi trông ngóng của người ở lại.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, đồng lời nào cũng có công sức nằm trong đó. Nhìn người buôn bán có tiền, ta dễ nghĩ họ chỉ mua đi bán lại là có lãi. Câu này nhắc cái phần khuất: những chuyến đi, những đêm không ngủ, những lần hàng hỏng dọc đường.
Thứ nữa, làm ăn xa thì chữ tín là vốn quý nhất. Người đi đường dài không phải lúc nào cũng có mặt để phân trần. Họ sống được nhờ mối quen: giao đúng hẹn, hàng đúng như đã nói, nợ trả sòng phẳng. Một lần thất tín ở đầu này thì cả tuyến đường làm ăn đều biết.
Đường sông nay nhường chỗ cho đường bộ và những chuyến xe đêm, nhưng cảnh ngược xuôi thì còn nguyên. Đó là người chở nông sản vùng cao về phố, người gom hàng ngoài phố mang về chợ huyện, người chạy giao hàng từ sáng tới khuya. Với họ, bài học rất cụ thể: giữ mối bằng sự đúng hẹn, ghi chép cho rõ để khỏi lẫn với bạn hàng, và tính cả tiền đường sá vào giá bán chứ đừng chỉ nhìn phần chênh lệch.
Còn với người trong nhà, câu này nhắc một điều dễ quên: người đi xa cần một chỗ để về. Bữa cơm còn nóng, câu hỏi han lúc họ mệt nhoài trở về nửa đêm, đáng giá hơn nhiều lời nhắc chuyện tiền nong.
Những câu cùng ý
- Buôn có bạn, bán có phường — đi đường dài càng cần bạn nghề để nương nhau.
- Buôn thúng bán bưng — lối buôn nhỏ, gánh hàng đi từng buổi chợ.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có chịu đi, chịu làm thì mới có cái ăn.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — mặt được của những chuyến đi xa.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng ai đứng tên. Cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Ngày trước ngược xuôi là cách duy nhất để kiếm sống, còn bây giờ nhiều việc ngồi một chỗ vẫn làm được. Chạy nhiều chưa chắc đã hơn biết liệu, mà chịu khó đến mức bỏ cả sức khoẻ với con cái thì lại hoá dở.
