Chợ búa là chỗ người ta gặp nhau bằng lòng tin: người mua tin cái cân, người bán tin đồng tiền. Khi lòng tin ấy bị phá, các cụ có sẵn một câu để gọi tên — “buôn gian bán lận”.
Gian ở chỗ nào, lận ở chỗ nào
“Gian” là gian dối, làm chuyện khuất tất. “Lận” cũng là gian lận, mà trong đó có nét giấu giếm — giấu cái xấu đi cho người ta không thấy. Hai chữ ấy đặt vào hai vế buôn và bán, thành ra phủ kín cả đường làm ăn, từ lúc lấy hàng cho tới lúc trao hàng cho khách.
Các cụ hình dung rất cụ thể. Đó là cái cân chỉnh cho hụt, cái đấu đong gạo gạt non, mớ cá tươi phủ lên trên còn cá ươn giấu bên dưới. Đó là chai nước mắm pha loãng, tấm vải khổ hẹp hơn lời rao, con trâu giấu tật khi dắt ra chợ. Trò nào cũng giống nhau ở một điểm: người mua chẳng có cách nào kiểm ngay tại chỗ.
Mà mấy trò ấy hay nhắm vào người khó kiểm nhất: người già, người ở xa tới, người mua vội. Thế nên dân gian không coi đây là khôn vặt, mà xếp thẳng vào loại xấu nết.
Nghĩa bóng: đổi chữ tín lấy đồng lời trước mắt
Sâu hơn một tầng, câu này nói về một sự đánh đổi dại. Lấy cái lợi con con hôm nay đổi lấy tiếng xấu nhiều năm. Người bán hàng sống bằng khách quen; một lần bị bắt quả tang cân điêu là mất luôn những lần sau, mà tiếng đồn trong làng, trong chợ thì đi nhanh lắm.
Cũng phải nói cho rõ: các cụ chê cách buôn gian chứ không chê nghề buôn. Chính dân gian để lại “Thuận mua vừa bán”, “Buôn có bạn, bán có phường” — những câu coi nghề buôn là nghề đàng hoàng, có lề có lối. Ai lấy câu này ra để nói xấu cả người làm nghề buôn bán là hiểu lệch hẳn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chữ tín là thứ vốn đắt nhất mà cũng dễ mất nhất. Tiền mất còn vay lại được, tiếng xấu thì gột mấy năm chưa chắc sạch. Người đã quen ăn bớt thì lần sau bớt thêm, dần dà mất luôn khả năng làm ăn tử tế; cái mất lớn nhất không phải mấy người khách, mà là cái nghề.
Gian dối còn kèm một khoản phí ngầm mà ít ai tính: phải nhớ mình đã nói gì với ai, phải né mặt khách cũ, lúc nào cũng nơm nớp sợ lộ. Sống như thế mệt lắm, mà trước sau cũng lộ.
Chợ nay dời một phần lên mạng, mánh cũ chỉ đổi hình. Cân điêu thành ảnh chụp một đằng hàng giao một nẻo. Cá ươn giấu dưới đáy rổ thành mấy dòng chữ nhỏ giấu ở cuối trang. Cái lõi vẫn thế: làm cho người mua không kiểm được. Người bán tử tế thì làm ngược lại, đơn giản mà bền — nói đúng cái mình có, ghi rõ chuyện đổi trả, sai thì nhận và bù. Bao nhiêu cửa hàng nhỏ sống mấy chục năm chỉ nhờ khách quen truyền tai nhau.
Trong nhà, câu này dùng được cho việc rất nhỏ. Trẻ chép bài của bạn, khai gian giờ học, nói tránh khi làm hỏng đồ — người lớn cho qua vài lần thì thói ấy lớn lên cùng đứa trẻ.
Những câu cùng ý
- Treo đầu dê bán thịt chó — rao một đằng bán một nẻo.
- Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng — tiếng tăm gây dựng rất khó, mất thì rất dễ.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — mất tín một lần thì về sau nói gì cũng khó ai tin.
- Tiền trao cháo múc — cách giữ cho việc mua bán rõ ràng, khỏi lằng nhằng.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của người xưa, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với tích truyện nào. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời. Nó nhắc ta giữ mình cho sòng phẳng, chứ không dạy ta nhìn đâu cũng thấy kẻ gian. Nghĩ ai bán hàng cũng lận thì vừa oan cho người tử tế, vừa làm chính mình sống khổ.
