Hễ ai sắp bước chân vào chuyện làm ăn là kiểu gì cũng có người nhắc câu “Buôn có bạn, bán có phường”. Sáu chữ ấy chẳng bày mẹo lời lãi gì, chỉ nói một điều gốc rễ: đi buôn thì đừng đi một mình.
Nghĩa đen: bạn hàng và phường buôn
“Buôn” là mua chỗ này đem bán chỗ khác, ăn phần chênh lệch. Người đi buôn ngày trước chở hàng bằng thuyền, bằng gánh, đi qua bao chặng đường lạ, ăn ngủ dọc đường, gặp mưa lũ, gặp hàng ế. Trong cảnh ấy, “bạn” là bạn hàng: người cùng đi một chuyến, cùng lấy hàng một mối, cùng chia nhau tin về giá cả, về đường sá, về chỗ nào đang cần hàng gì.
“Phường” thì hẹp hơn và cụ thể hơn. Đó là nhóm người cùng làm một nghề, họp lại có lệ riêng, có chỗ ngồi riêng. Ra chợ là thấy ngay: hàng vải một dãy, hàng cá một dãy, hàng thuốc một dãy. Vậy nghĩa đen của câu rất mộc — đi buôn phải có bạn cùng đi, mở hàng bán thì bán ở nơi có nhiều người cùng bán như mình.
Nghe qua, vế sau tưởng vô lý. Ngồi chung chỗ với người cùng nghề chẳng phải tự chuốc thêm người tranh khách hay sao? Chính chỗ tưởng vô lý ấy lại là phần khôn nhất.
Nghĩa bóng: một mình thì khó, có phường thì mạnh
Các cụ nhìn ra một điều: chợ có đông thì người mua mới tới. Một hàng vải lẻ loi giữa xóm chẳng ai tìm, nhưng cả một dãy hàng vải thì tự nó thành chỗ để người ta đến, ngó kiểu, so giá, và ai cũng có phần. Cạnh tranh trong một phường không giết nhau, nó làm cái nồi cơm chung to ra.
Vế đầu lại nói chuyện khác: sự đỡ đần và sự học. Có bạn hàng thì lúc kẹt vốn có người đỡ tạm, lúc hàng ế có người mách mối, lúc ốm dọc đường có người trông hộ gánh hàng. Quan trọng hơn, có bạn nghề thì mới biết mình đang đứng ở đâu — giá mình lấy có đắt không, cách mình làm có cũ quá không. Người làm ăn thui thủi một mình thường thua không phải vì kém, mà vì chẳng biết mình kém ở chỗ nào.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, đừng sợ đứng cạnh người cùng nghề. Nhiều người mới ra làm cứ chọn chỗ “không ai tranh” rồi tưởng thế là khôn. Kỳ thực, nơi không ai bán thường là nơi không ai mua. Chỗ đã có sẵn người cùng nghề là chỗ đã có khách; việc còn lại của mình là làm khác đi một chút cho người ta nhớ.
Thứ hai, quan hệ nghề nghiệp cũng là một thứ vốn. Vốn không chỉ là tiền trong két. Một mối cho lấy hàng chịu vài hôm, một người bạn nghề chia lại lô hàng lúc mình hết, một khách sỉ giới thiệu thêm khách — thứ nào cũng quy ra tiền được. Mà vốn ấy chỉ dồn được bằng cách ăn ở tử tế và giữ lời trong nhiều năm.
Thứ ba, tranh nhau phải có lệ. Cái “phường” ngày trước sống được là nhờ có quy ước: không phá giá bừa, không giành khách bằng cách bẩn, không nói xấu hàng của nhau. Người phá lệ thắng được vài chuyến rồi cả phường xa lánh, lúc ấy chẳng còn ai bán chịu cho nữa.
Thời nay chợ dời một phần lên mạng, nếp vẫn thế. Cùng món hàng, để đứng lẻ một mình thì vắng, đưa vào chỗ đông người bán lại có đơn đều. Mở quán ăn cũng vậy.
Những câu cùng ý
- Thuận mua vừa bán — hai bên đều thấy vừa lòng thì việc mua bán mới bền.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — sức một người có hạn.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — người ở gần mới là chỗ dựa lúc cần.
- Trăm người bán, vạn người mua — chợ đông là chuyện thường, đừng vội nản.
Đôi lời về câu này
Câu này là kinh nghiệm dân gian truyền miệng, góp nhặt từ đời này qua đời khác, chẳng ai biết ai nói ra đầu tiên. Cho nên nên xem là lời để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ việc. Có nghề hợp với chỗ đông, lại có nghề sống được nhờ đứng riêng một góc. Nghe các cụ rồi vẫn phải tự nhìn lại hàng của mình, khách của mình mà liệu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
