Ai cũng từng hứa với mình một điều gì đó: sẽ dậy sớm, sẽ học thêm chút ngoại ngữ, sẽ đi bộ mỗi tối. Được dăm bữa thì thưa dần, làm một buổi nghỉ ba buổi, và các cụ gọi ngay cái nết ấy bằng bốn chữ rất mộc: bữa đực bữa cái.
Nghĩa đen của bốn chữ
Chữ “bữa” trong tiếng Việt vừa là buổi ăn, vừa là ngày, là bận: bữa nay, bữa trước, bữa nào rảnh ghé chơi. Vậy nên “bữa đực bữa cái” trước hết là bữa này thế này, bữa kia thế khác.
Còn “đực” với “cái” là hai giống khác nhau, chuyện quá quen với người nuôi con gà con lợn ngoài chuồng. Đặt hai chữ ấy cạnh nhau, các cụ không nói chuyện con vật, mà mượn cái khác nhau rành rành ấy để chỉ sự không đều: hai bữa mà chẳng bữa nào giống bữa nào.
Gộp lại, bốn chữ tả cảnh lúc thế này lúc thế kia, hôm làm hôm bỏ, chẳng theo nếp nào cả.
Nghĩa bóng: cái bệnh đứt quãng
Câu này chỉ lối làm ăn, học hành, sinh hoạt thất thường. “Nó đi học bữa đực bữa cái.” “Quán mở bữa đực bữa cái nên khách ngại tới.” Nghe là hình dung ra ngay.
Điều các cụ muốn nhắc không phải chuyện lười. Người bữa đực bữa cái nhiều khi rất chăm, chăm từng đợt. Cái hỏng nằm ở chỗ đứt quãng: hôm nay dốc sức, mai bỏ hẳn, mốt lại làm bù. Công sức bỏ ra không ít, nhưng vụn ra từng mảnh, chẳng dồn lại thành cái gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái đứt quãng đắt hơn ta tưởng. Mỗi lần bỏ dở rồi quay lại, người ta mất một quãng để lấy đà: nhớ xem mình đang làm tới đâu, dựng lại nếp cũ, gom lại cái hứng. Làm bữa đực bữa cái là cứ phải trả cái giá khởi động ấy mãi, nên đi rất chậm dù chẳng hề nhàn.
Sự thất thường còn làm hỏng lòng tin. Ông thợ giỏi mà nay nhận mai bỏ thì khách sẽ tìm người khác đều tay hơn, dù tay nghề kém hơn một chút. Hàng xóm nhờ việc cũng vậy: người ta cần chỗ trông cậy được, chứ không cần chỗ lúc có lúc không.
Muốn chữa thì hạ mức đòi hỏi xuống thật thấp mà giữ cho ngày nào cũng có. Định học ba tiếng mỗi tối thì vài hôm là gãy; định mở sách mười phút thì hầu như ngày nào cũng làm được, mà mở ra rồi thường ngồi lâu hơn mười phút. Cái quán nhỏ mở đúng giờ mỗi ngày giữ khách hơn cái quán ngon hơn nhưng khó đoán. Trong nhà cũng thế: hôm nay bắt con học nghiêm, mai thả cho chơi vì mình đang bận hay đang vui, thì đứa trẻ chẳng biết đâu là giới hạn thật.
Những câu cùng ý
- Năng nhặt chặt bị — góp đều tay từng chút thì rồi cũng đầy.
- Có công mài sắt, có ngày nên kim — được việc là nhờ bền, không nhờ cơn hăng.
- Nước chảy đá mòn — sức nằm ở chỗ liên tục, không ở chỗ mạnh.
- Cả thèm chóng chán — nói trúng cái gốc của lối làm ngắt quãng.
- Đầu voi đuôi chuột — mở màn rầm rộ, kết thúc lèo tèo.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của dân gian, ông bà nói lại cho con cháu từ chuyện mắt thấy tai nghe, chứ chẳng ai đứng ra làm tác giả. Vậy nên cứ xem đây là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ người tuỳ thời. Có việc phải làm cho đều mới nên; nhưng cũng có việc dừng lại một chặng để thở, để tính lại, hoá ra lại hay. Ai thấy câu này hợp với mình thì lấy làm lời nhắc, thấy không hợp thì cứ để đó, đừng biến nó thành cái roi tự quất vào lưng mình.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
