Trong kho ca dao mình có một dòng rất lạ tai, là ca dao nói ngược. Người ta cố tình nói sai hết lẽ thường, đảo trắng thành đen, để người nghe bật cười vì cái phi lý quá lộ liễu.
Bong bóng thì chìm
Gỗ lim thì nổi
Đào ao bằng chổi
Quét nhà bằng mai
Hòn đá dẻo dai
Hòn xôi rắn chắc
Gan lợn thì đắng
Bồ hòn thì bùi
Bài còn nhiều dòng nữa, mỗi nơi truyền một khác, đây chỉ chép phần ai nghe cũng thuộc.
Nghĩa đen: vế nào cũng ngược
Cái thú là chẳng có câu nào đúng, mà cái sai lại xếp rất có trật tự. Bong bóng chứa toàn khí, nhẹ bẫng, thả xuống nước thì nổi bồng bềnh, bài lại bảo chìm. Gỗ lim thớ đặc, nặng trịch, thả xuống là chìm nghỉm, bài lại bảo nổi. Hai vế đầu đã lật ngược cái lẽ nặng nhẹ mà đứa trẻ nào cũng biết.
Hai dòng sau đánh tráo đồ nghề. Đào ao thì phải dùng mai, dùng cuốc, những thứ sắc và nặng, còn cái chổi mềm oặt thì để quét. Bài đem tráo chỗ của chúng, thành ra cảnh một người hì hục lấy chổi bổ xuống đất rồi vác cái mai đi quét sân.
Bốn dòng cuối quay sang chuyện ăn uống. Hòn đá vốn rắn, sao lại dẻo dai; nắm xôi vốn dẻo, sao lại rắn chắc. Gan lợn thì bùi béo, bài bảo đắng; quả bồ hòn đắng tới mức người mình lấy luôn làm chuẩn để so, vậy mà bài lại khen bùi.
Nghĩa bóng: cười cái ngược để nhớ cái xuôi
Nói ngược trước hết là một trò chơi. Người lớn đọc cho trẻ nghe, trẻ reo lên sai rồi, rồi tự sửa lại từng vế. Chẳng cần dạy dỗ dài dòng, đứa nhỏ vẫn nhớ chắc rằng bong bóng thì nổi, gỗ lim thì chìm, bồ hòn thì đắng.
Nhưng lối nói ngược không dừng ở trò vui. Người xưa còn mượn nó để nói bóng gió về những chuyện đảo lộn ngoài đời: có lúc kẻ rỗng ruột lại được đưa lên cao, người có thực chất lại chìm nghỉm; có lúc điều dở được khen là hay. Nói thẳng ra thì mất lòng nên gói vào một bài vè ngộ nghĩnh. Ai thấy mình trong đó thì tự hiểu, người ngoài cuộc chỉ nghe thấy tiếng cười.
Bài học và cách dùng hôm nay
Muốn nhận ra cái đúng, đôi khi phải nhìn thẳng vào cái sai. Bài ca dao chẳng giảng giải lời nào, chỉ bày ra cái vô lý rồi để người nghe tự phản ứng. Cách ấy tôn trọng người nghe, vì tin rằng người ta đủ tỉnh để tự phân biệt.
Với trẻ nhỏ, đây là trò vỡ lòng thú vị: đọc xong rồi hỏi con đúng chưa, để con tự sửa. Vài phút thôi mà đứa trẻ vừa vui, vừa tập quan sát, vừa quen với việc không tin ngay mọi câu mình nghe được.
Trong làm ăn, cảnh gỗ lim thì nổi diễn ra nhiều hơn ta tưởng: người ồn ào nhất chưa chắc làm được việc nhất, bản báo cáo bóng bẩy nhất chưa chắc là bản thật nhất. Nhìn vào việc đã xong thay vì nhìn vào tiếng động, ấy là đọc bài này cho nghiêm túc. Ngoài xã hội cũng thế, mỗi ngày trôi qua bao nhiêu chuyện kể ngược hẳn sự thật mà lan đi rất nhanh; gặp điều gì trái lẽ thường thì khoan tin, kiểm lại cái đã.
Những câu cùng ý
- Bao giờ cho đến tháng ba, ếch cắn cổ rắn tha ra ngoài đồng — bài nói ngược quen thuộc nhất.
- Thùng rỗng kêu to — càng rỗng bên trong càng ồn bên ngoài.
- Xanh vỏ đỏ lòng — vẻ ngoài một đằng, bên trong một nẻo.
- Vàng thật không sợ lửa — cái có thực chất thì chẳng ngại bị đem ra thử.
Đôi lời về bài này
Bài này là của dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ đời nào. Kiểu bài nói ngược lại có kết cấu mở, ai thuộc tới đâu đọc tới đó, thích thì thêm vài cặp mới, nên chẳng bản nào là bản gốc cả. Bà con cứ đọc cho vui và xem là lời tham khảo, đừng cất công truy xem bản nào mới đúng. Cái các cụ gửi lại chỉ là một phản xạ nhỏ mà bền: nghe điều gì trái lẽ thường thì hãy nếm thử trước khi tin, còn hay dở đúng sai thì tuỳ chuyện mà soi lại cho kỹ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
