Câu bói ra ma, quét nhà ra rác chỉ có sáu chữ mà bày ra trọn một cảnh. Các cụ đặt hai vế cạnh nhau rồi để người nghe tự ngẫm, ngẫm xong thường phải bật cười vì thấy quá đúng.
Nghĩa đen: đã quét thì thế nào cũng ra rác
Vế sau dễ hiểu trước. Nhà sạch tới đâu, cầm chổi quét kỹ một lượt thì bao giờ cũng gom được ít bụi, ít vụn. Chẳng phải vì nhà bẩn, mà vì đã quét là ra rác, chuyện đương nhiên.
Vế trước nói chuyện đi xem bói. Người mang nỗi lo trong lòng tới hỏi, còn người phán thì cứ dò dẫm, hỏi tới hỏi lui chuyện nhà cửa, mồ mả, người đã khuất, thế nào cũng lần ra được một điều nghe cho có vẻ đáng ngại. Hễ tìm là thấy. Không phải vì trong nhà thật có chuyện, mà vì cách hỏi ấy vốn đặt ra để bao giờ cũng có câu trả lời.
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ nói một điều giản dị: đã quyết đi tìm thì kiểu gì cũng tìm ra thứ mình muốn tìm. Cái tìm được nằm ở việc tìm, chưa chắc đã nằm ở sự thật.
Nghĩa bóng: coi chừng kẻ mượn nỗi lo của mình
Nói cho rõ ngay, câu này không đụng tới việc thờ cúng ông bà, việc hương khói, việc giữ nếp nhà. Mấy việc ấy thuộc về đạo hiếu, các cụ trọng chứ không hề cười.
Cái mà câu tục ngữ nhắm tới là kẻ mượn niềm tin của người khác để kiếm chác. Người đi hỏi thường đang lo: lo con ốm, lo làm ăn thất bát, lo trong nhà chưa êm. Đúng lúc lòng người mỏng nhất, một lời phán nặng có sức nặng ghê gớm. Kẻ trục lợi biết vậy nên cứ dựng lên chuyện đáng sợ rồi mở đường cho một cách hoá giải tốn kém. Câu tục ngữ là lời của người tỉnh táo đứng ngoài mà nhắc: coi chừng, đã bói thì bao giờ chẳng ra ma.
Rộng hơn, câu này đúng với mọi chuyện soi mói. Ai đã định bụng bắt lỗi ta thì thế nào cũng bới ra được một lỗi, y như đã cầm chổi thì thế nào cũng quét ra rác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, lúc lòng rối thì càng phải giữ cho cái đầu tỉnh. Đang hoang mang, người ta dễ bám vào bất cứ lời giải thích nào, kể cả lời làm mình sợ thêm. Trong nhà có chuyện không may thì cứ bình tĩnh tìm cái cớ thật: ốm thì đi khám, lỗ vốn thì rà lại sổ sách, con sa sút thì ngồi xuống nói chuyện với con.
Thứ hai, dè chừng lời nào nghe xong là phải mở ví. Một lời khuyên tử tế thường làm người ta nhẹ lòng hơn. Còn lời chỉ khiến người ta sợ, rồi lập tức bày ra cách gỡ kèm chi phí, thì đáng ngờ hơn là đáng tin.
Thứ ba, ngẫm lại chính mình. Ta cũng có lúc quét nhà ra rác với người khác: đã không ưa ai thì nhìn gì ở người ấy cũng thấy sai. Đi họp mà mang sẵn bụng bắt lỗi thì chắc chắn bắt được lỗi, chỉ tội cả nhóm co lại. Ngoài mạng cũng thế, cứ tin sẵn một điều rồi đi tìm thì sẽ thấy đầy bài hợp ý mình. Chịu dừng lại tự hỏi mình đang tìm sự thật hay đang tìm thứ vừa bụng, ấy là đã học được câu này.
Những câu cùng ý
- Bới lông tìm vết — cố công soi cho ra một lỗi nhỏ của người.
- Thầy bói xem voi — sờ một phần mà tưởng đã biết cả con.
- Có bệnh thì vái tứ phương — lúc cùng quẫn thì bám víu đủ hướng.
- Tiền mất tật mang — cái giá của việc đặt lòng tin nhầm chỗ.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng, không rõ xuất xứ, không gắn với ai, chỉ biết là đã rất cũ. Bà con cứ xem là lời tham khảo cho tỉnh trí, đừng lấy ra để cười cợt lòng tin của người khác. Mỗi nhà một nếp, ai giữ hương khói tổ tiên là việc riêng của nhà ấy, đáng trọng. Cái câu nhắm tới chỉ là kẻ mượn nỗi sợ để lấy tiền. Mà chuyện đúng sai thì tuỳ người tuỳ lúc, phải soi lại cho công bằng chứ đừng vơ đũa cả nắm.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
