Có thói xấu chẳng ồn ào, không đánh ai, không lấy của ai, vậy mà đủ sức làm một người hết muốn làm gì nữa. Người mình gọi tên nó bằng bốn chữ rất rõ hình: bới lông tìm vết.
Nghĩa đen: vạch từng sợi lông tìm cho ra vết xước
Chuyện này quen ở chợ quê. Mua con trâu, con bò, con lợn thì phải xem cho kỹ, vạch lông ra coi da có ghẻ lở, có vết thương vết sẹo nào không. Việc ấy chính đáng, ai đi chợ cũng làm.
Nhưng câu thành ngữ đẩy động tác ấy sang một mức khác. Bới không phải là xem lướt, mà là lật tung, rẽ từng chỗ, tìm cho tới cùng. Người bới lông không dừng lại khi thấy con vật lành lặn, họ bới tiếp cho tới lúc ra bằng được một cái gì đó. Mà trên bất cứ con vật sống nào, cũng như trên bất cứ người nào, chịu khó tìm đủ lâu thì thế nào chẳng có một vết.
Chỗ tinh của câu nằm ngay đó: không phải ở chuyện tìm ra vết, mà ở cái bụng đã định sẵn phải tìm cho ra.
Nghĩa bóng: soi để dìm chứ không phải để sửa
Nghĩa bóng chỉ thói cố moi móc, vạch vòi cái dở của người khác để chê bai, bắt bẻ, làm họ mất mặt. Người bới lông tìm vết chẳng mấy bận tâm việc chung có tốt lên hay không, cái họ muốn là chứng tỏ người kia không ra gì.
Nhận ra kiểu người này cũng không khó. Họ chỉ soi mỗi một người, còn lỗi y hệt của người khác thì bỏ qua. Họ nhắm vào chuyện vặt, phần chính làm được thì không nhắc. Rõ nhất là khi lỗi đã sửa xong, họ chẳng thấy nhẹ lòng mà lại đi kiếm lỗi khác.
Phải phân biệt cho rành với việc soát xét đàng hoàng. Người soát lại tờ hợp đồng, bản vẽ, khoản chi cũng chăm chú tìm sai sót, có khi còn khắt khe hơn. Nhưng họ tìm để việc khỏi hỏng, chỉ chỗ sai thì kèm cách chữa, và họ mừng khi mọi thứ xuôi. Cùng một động tác, khác nhau ở chỗ cuối con đường người ta muốn cái gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, ai cũng có vết. Không người nào, việc nào, món hàng nào là trọn vẹn. Nên tìm ra cái dở của người khác chẳng chứng tỏ được điều gì, nó chỉ chứng tỏ ta đã chịu khó tìm.
Sau nữa, chỉ cần một người chuyên bới lông là cả nhà, cả tổ đổi không khí. Ai cũng làm theo lối giữ mình: chọn việc dễ, cốt sao đừng sai, chẳng dám thử cái mới. Cái mất lớn nhất không phải mấy lần bị bắt lỗi, mà là những việc tốt không ai dám bắt đầu.
Trong nhà, thói này len vào rất êm. Nấu cơm thì chê mặn, quét nhà thì chê sót một góc, đón con thì chê muộn năm phút. Từng câu nghe đều có lý, gộp lại thành một câu duy nhất: làm gì cũng chẳng vừa ý. Với con trẻ càng phải giữ, đứa nhỏ mang về điểm chín mà chỉ bị hỏi sao mất một điểm thì lần sau nó chẳng buồn khoe. Muốn tự soi mình thì thử hai câu hỏi: nêu lỗi xong ta có bày cách sửa không, và lúc người ta sửa được thì ta có mừng không.
Những câu cùng ý
- Chó chê mèo lắm lông — mình đầy chỗ dở mà vẫn hăng hái chê người.
- Vụng múa chê đất lệch — không nhận mình kém, chỉ đổ tại xung quanh.
- Mía sâu có đốt, nhà dột có nơi — chẳng ai và chẳng việc gì toàn vẹn cả.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — nói thẳng là quý, miễn để chữa chứ không để dìm.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời ông bà truyền lại, không rõ ai nói đầu tiên, cũng chẳng gắn với sự tích nào. Bà con cứ xem là lời tham khảo để soi lại lòng mình, đừng vác ra làm cái mũ chụp lên đầu người khác. Có người khó tính, hay bắt bẻ, nhưng bụng thật lòng mong việc chạy, gọi họ là bới lông tìm vết thì oan. Ngược lại, cũng có khi ta lôi ngay câu này ra để bịt miệng người góp ý đúng. Đúng hay sai nằm ở cái bụng chứ không ở số lỗi nêu ra, mà cái bụng thì phải tuỳ việc tuỳ người mà xét cho công bằng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
