Nghe bóc ngắn cắn dài thì tưởng chuyện ăn uống, hoá ra lại là chuyện làm ăn cả một đời. Bốn chữ bày ngay ra cảnh một người vừa bóc vừa cắn, mà phần cắn bao giờ cũng dài hơn phần bóc.
Nghĩa đen: bóc một đoạn, cắn mất hai
Hình ảnh gốc là chuyện ăn những thứ có vỏ: củ khoai luộc, bắp ngô, khúc mía, tấm bánh gói lá. Tay bóc tới đâu thì miệng ăn tới đó.
Người khéo thì bóc một đoạn, cắn gọn trong đoạn ấy, hết mới bóc tiếp, tay với miệng đi cùng một nhịp. Người vụng thì ngược lại, bóc được một đốt mà cắn tới hai đốt, răng chạm cả vào chỗ chưa bóc, vừa dính vỏ vừa nham nhở. Cứ thế cái miệng luôn đi trước bàn tay một quãng, ăn mãi mà chẳng ra miếng nào cho ngon lành.
Ai từng ngồi bóc ngô, róc mía đều thấy cảnh ấy. Các cụ nhặt lấy chuyện vụn vặt đó để nói một chuyện lớn hơn nhiều.
Nghĩa bóng: làm ít mà tiêu nhiều
Bàn tay bóc vỏ là phần làm ra, cái miệng cắn là phần tiêu đi. Bóc ngắn cắn dài vì thế chỉ lối sống mà phần tiêu luôn vượt phần làm, tháng nào cũng hụt, năm nào cũng thiếu.
Cái hay nằm ở hai chữ ngắn với dài. Các cụ không nói bóc ít cắn nhiều, mà nói ngắn nói dài, là chỉ độ dài của một đoạn liền. Nghĩa là chuyện này chẳng phải một lần lỡ tay, mà là cái nhịp sai lặp đi lặp lại, mỗi lần bóc là mỗi lần lệch, rồi cứ dồn lại.
Câu này cũng hay dùng cho lối làm ăn nông nổi: chưa gieo đã tính chuyện gặt, chưa có vốn đã tiêu vào cái lãi mới nằm trong đầu, bán lúa non lấy tiền tiêu trước. Người bóc ngắn cắn dài chưa chắc đã lười, có khi còn rất chịu khó, nhưng nhịp giữa làm và tiêu bị đảo nên làm bao nhiêu cũng chẳng thấy đủ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất, cân đối quan trọng hơn nhiều ít. Nhà thu vào khiêm tốn mà tiêu dưới phần làm ra thì mỗi năm vẫn dày thêm một chút. Nhà thu vào khá mà tiêu vượt thì càng làm càng lún. Các cụ không hỏi anh kiếm được bao nhiêu, chỉ hỏi anh bóc với cắn có cùng nhịp không.
Điều thứ hai, sống lệch nhịp lâu ngày thì hết chỗ xoay. Nhà nào chẳng có lúc ốm đau, mất mùa, hỏng xe, nghỉ việc dăm tháng. Người đi đúng nhịp thì mấy cú ấy chỉ là chuyện phải lo; người lệch nhịp thì một cú thôi cũng thành cơn khốn đốn.
Điều thứ ba, ăn vào phần chưa bóc là ăn vào ngày mai của mình. Trong buôn bán nhỏ, thói này lộ ra ở chỗ không tách bạch tiền hàng với tiền nhà: bán được bao nhiêu tiêu bấy nhiêu, tới ngày nhập hàng mới ngớ ra là vốn đã mỏng. Cách chữa của người làm ăn kỹ rất cổ mà rất gọn, thu về là chia ngay ra từng phần, phần vốn để nguyên, phần chi tiêu, phần công của mình, không phần nào lấn sang phần nào. Dạy con cũng thế, cho con khoản tiêu vặt theo tuần rồi thôi, không ứng trước; một hai lần hết tiền giữa tuần là đứa trẻ tự hiểu, nhớ lâu hơn mọi lời giảng.
Những câu cùng ý
- Vung tay quá trán — tiêu vượt quá sức mình, mất chừng mực.
- Liệu cơm gắp mắm — nhìn cái mình có mà tính cái mình làm.
- Giật gấu vá vai — cảnh chắp vá, lấy chỗ này đắp cho chỗ kia.
- Năng nhặt chặt bị — góp từng chút một, lâu ngày cũng nên cơ ngơi.
- Làm khi lành để dành khi đau — lúc còn khoẻ còn việc thì lo trước cho lúc ngặt.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng của người xưa, chẳng ai đứng tên, cũng chẳng rõ có từ đời nào. Nó lớn lên trong nếp nhà nông, ăn chắc mặc bền, có gì tiêu nấy, nên bà con đọc thì cứ xem là lời để tham khảo, chớ đem ra làm thước đo người khác. Đời nay có những khoản chi trông thì như cắn dài mà thật ra là bóc sẵn cho đoạn sau: học lấy một cái nghề, chữa bệnh cho người nhà, sắm cái xe để đi làm. Có đúng có sai là ở chỗ ấy, phải nhìn từng nhà từng cảnh mà soi lại, chứ không phải hễ tiêu trước là hỏng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
