Nghe câu biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe, nhiều người tưởng các cụ đang mắng. Ngẫm kỹ mới thấy đây là lời dặn rất hiền: nói phần mình chắc, còn lại thì lắng tai cho rõ.
Nghĩa đen: hai chỗ đứng trong một gian nhà
Thưa thốt là thưa gửi, là cất tiếng trước đám đông, trước người trên. Chữ thưa trong tiếng mình bao giờ cũng đi với lễ phép: thưa thầy, thưa cha, thưa các cụ. Đã thưa thốt thì phải nói có đầu có đuôi và chịu trách nhiệm về lời của mình.
Vế sau vẽ ra cảnh còn rõ hơn. Nhà tranh, đình làng ngày trước đều có mấy cây cột lớn. Ai đến dự việc mà chưa tới lượt, chưa đủ vai vế thì đứng nép bên cột phía ngoài, im lặng theo dõi. Hai vế đặt cạnh nhau thành một lời chia việc rành mạch: chuyện nào mình tường thì lên tiếng, chuyện nào còn mờ thì lùi một bước cho rõ đã.
Nghĩa bóng: biết chỗ dừng của cái biết
Sau cây cột ấy là một đòi hỏi khó, là tự biết mình biết tới đâu. Ai cũng có vùng mình thạo và vùng mình chỉ nghe loáng thoáng. Rắc rối bắt đầu khi người ta bước sang vùng thứ hai mà giọng vẫn chắc như ở vùng thứ nhất.
Nói hớ một câu giữa đám đông thì mất tiếng, mà tệ hơn là hỏng việc chung: người ta nghe theo, làm theo, rồi mới vỡ lẽ ra là mình cũng chỉ đoán. Nói ba tiếng tôi chưa rõ chẳng làm ai kém đi cả.
Cũng đừng hiểu đây là lời khuyên rụt rè. Vế đầu đứng trước hẳn hoi: đã biết thì phải thưa thốt. Người nắm rõ đầu đuôi mà ngậm miệng cho yên chuyện, để người khác hiểu sai, thì cũng là có lỗi. Câu này đặt hai bổn phận cạnh nhau, nói khi cần nói và im khi cần im.
Bài học và cách dùng hôm nay
Im lặng đúng lúc không làm mình biến mất. Trong một cuộc bàn bạc, người nói ít mà trúng bao giờ cũng được nghe hơn người nói nhiều mà mơ hồ. Đứng dựa cột nghe trọn một buổi, ta biết ai đang lo điều gì, việc vướng ở đâu, ai là người nắm chuyện. Kẻ vội chen lời hay bỏ lỡ đúng mấy chỗ ấy, vì trong lúc người khác nói thì đầu họ chỉ mải nghĩ câu mình sắp nói.
Người mới vào làm nên dành mấy tháng đầu nhìn cho quen nếp, đừng vội chê cách cũ. Không phải để cam chịu, mà để lúc góp ý thì góp trúng chỗ. Học trò cũng thế, nói rằng em chưa hiểu chỗ này vẫn là thưa thốt đúng nghĩa, vì em đang nói đúng cái mình biết rõ nhất.
Trong nhà, nên tập cho trẻ phân biệt giữa con nghĩ là và con biết chắc là. Cha mẹ dám bảo con rằng bố mẹ chưa biết, rồi cùng con đi tra cho ra, đứa trẻ học được nhiều hơn ta tưởng. Còn ngoài mạng, đọc mỗi cái tít rồi bình luận chắc nịch chính là nói mà chưa biết. Chờ thêm cho rõ đầu đuôi rồi hãy có ý kiến, ấy là dựa cột mà nghe của thời nay.
Những câu cùng ý
- Nói có sách, mách có chứng — đã nói thì phải có căn cứ, chớ nói suông.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — lời nói cần nghĩ kỹ như miếng ăn cần nhai kỹ.
- Thùng rỗng kêu to — người ít vốn hiểu biết lại hay nói to nhất.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — ăn nói là việc phải học cả đời.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng không gắn với sự tích nào chắc chắn. Nó lớn lên từ nếp làng xã ngày trước, việc gì cũng đem ra bàn giữa đình, có chiếu trên chiếu dưới, nên chuyện ai được nói và nói lúc nào là chuyện rất thật. Bà con cứ nghe để tham khảo, đừng biến nó thành cái cớ bắt người khác im. Đời nay lắm khi người nắm việc lại là người ít tuổi nhất trong phòng; cứ đẩy họ ra dựa cột thì việc chung thiệt trước. Chỗ đúng bền của câu là ở lòng trung thực với cái mình biết, còn chuyện ai đáng nói ai không thì tuỳ thời mà soi lại cho phải.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
