Ai cũng thuộc câu biết người biết ta, trăm trận trăm thắng, nhưng làm được thì không mấy người. Câu ngắn thôi mà gói cả một cách nhìn việc, nhìn người của các cụ ngày trước.
Nghĩa đen của từng chữ
Biết người là nắm được đối phương: họ mạnh chỗ nào, yếu chỗ nào, trong tay đang có gì, sắp tính làm gì. Biết ta là nhìn thẳng vào mình: sức mình tới đâu, vốn liếng bao nhiêu, chỗ nào là chỗ hở mà người ta chỉ chạm nhẹ là vỡ.
Còn ba chữ trăm trận trăm thắng thì đừng hiểu cứng quá. Chữ trăm trong tiếng mình thường chỉ là nói cho nhiều, chứ chẳng ai ngồi đếm cho đủ một trăm. Ý các cụ là nắm chắc cả hai đầu thì phần thắng nghiêng về mình, mà có thua cũng là thua trong tính toán, không đến nỗi tan tác.
Nghĩa bóng: điều các cụ muốn nhắc
Câu vốn nói chuyện cầm quân, nhưng sống lâu là nhờ dùng được vào mọi việc. Buôn bán, thi cử, xin việc, mặc cả, cả một cuộc nói chuyện khó với người trong nhà, hễ có hai bên, có được có mất là dùng được.
Chỗ hay là các cụ đặt biết người với biết ta ngang hàng nhau. Người ta hay chăm chăm dò xét bên kia mà quên soi lại mình; hoặc ngược lại, tự tin quá nên chẳng buồn tìm hiểu xem mình đang đứng trước ai. Thiếu một vế thì tính toán nào cũng khập khiễng.
Trong hai vế ấy, biết ta khó hơn nhiều. Nhìn ra cái dở của người khác thì dễ. Chịu nhận rằng mình chưa đủ giỏi, chưa đủ vốn, chưa đủ kiên nhẫn, cái đó mới cần gan.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là chịu khó hỏi cho rõ trước khi ra tay. Bỏ một buổi đi tìm hiểu còn hơn bỏ cả năm đi sửa. Người đi xin việc mà xem trước nơi ấy làm gì, cần người thế nào, rồi tự liệt kê thật thà cái mình làm được và cái mình chưa làm được, thì lúc ngồi trả lời sẽ tự nhiên hơn hẳn người học thuộc mấy câu mẫu.
Thứ nữa là liệu sức. Ai định mở hàng ăn thì đi một vòng xem quanh đó đã có mấy quán, khách quen ăn món gì, giá bao nhiêu là vừa túi; rồi tính lại xem vốn nhà mình cầm cự được mấy tháng. Bỏ qua cả hai khoản ấy là bỏ luôn cả câu tục ngữ.
Cuối cùng, biết người không có nghĩa là dò xét, đề phòng người. Hiểu tính nết, hiểu hoàn cảnh, hiểu điều người kia đang cần, ấy là để cư xử cho phải. Trong nhà, giữa bạn bè, hiểu nhau là để khỏi va nhau chứ không phải để thắng nhau. Cha mẹ biết đứa nhút nhát khác đứa hiếu động thì có cách nói riêng với từng đứa, chứ không áp một lối dạy cho cả nhà.
Những câu cùng ý
- Liệu cơm gắp mắm — có bao nhiêu thì tính bấy nhiêu, chớ làm quá sức mình.
- Chưa học bò đã lo học chạy — chê người chưa biết mình đứng đâu đã đòi làm việc lớn.
- Núi cao còn có núi cao hơn — chớ vội cho mình là nhất.
- Ếch ngồi đáy giếng — chỉ biết mỗi khoảng trời con con quanh mình.
- Trăm nghe không bằng một thấy — muốn biết người biết việc thì phải tự mình xem lấy.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời của người xưa truyền lại, đi vào tiếng nói hằng ngày của mình đã lâu. Bản chữ Hán hay được dẫn còn nói nhẹ hơn: biết người biết mình thì trăm trận không nguy, chứ không hứa trăm trận trăm thắng. Miệng người mình nói cho gọn, cho dứt khoát, thành ra nghe chắc nịch. Vậy nên bà con cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là bùa hộ mệnh. Đời có lắm việc tính kỹ rồi vẫn hỏng, vì trời mưa, vì người ta đổi ý, vì cái mình chưa biết thì mình đâu biết là mình chưa biết. Câu tục ngữ đúng ở chỗ nhắc ta nhìn kỹ hai phía trước khi bước, còn được thua thì tuỳ thời tuỳ vận, chẳng ai dám chắc.
