Bốn chữ bèo dạt mây trôi nghe qua đã thấy buồn buồn. Người ta mượn hai thứ nhẹ nhất trên đời để nói một cảnh ngộ nặng trĩu: sống mà không tự chọn được mình sẽ trôi về đâu.
Nghĩa đen: cánh bèo với đám mây
Bèo là thứ cây nhỏ nổi trên mặt ao, mặt sông. Rễ nó buông lửng trong nước chứ không cắm xuống đất. Nước chảy đằng nào thì bèo dạt đằng ấy, gió thổi chiều nào bèo dồn chiều đó. Ai ở gần ao hồ đều nhìn thấy cảnh ấy quanh năm.
Mây thì ở tận trên cao. Mây chẳng có hình cố định, gió đẩy tới đâu thì tan hợp tới đó. Ghép bèo dạt với mây trôi là phủ kín cả dưới nước lẫn trên trời, không còn chỗ nào mà bám. Hai vế đều là chuyện bị đẩy đi: bèo bị dạt, mây bị trôi, chẳng vật nào tự chọn được đường.
Nghĩa bóng: phận trôi nổi và cảnh chia xa
Nói sang chuyện người, câu này chỉ cảnh sống nay đây mai đó, chưa có chỗ nào cho vững chân. Người bỏ quê đi làm ăn xa hết nơi này tới nơi khác, người mất nhà sau một trận hoạn nạn, người trẻ chưa tìm được chỗ đứng cho mình, đều có thể gọi bằng bốn chữ ấy.
Còn một lớp nghĩa nữa là chia ly. Bèo hợp rồi tan, mây tụ rồi tán, nên người ta cũng dùng câu này cho cảnh đang gắn bó mà phải mỗi người một ngả, chưa hẹn được ngày gặp lại.
Giọng của câu là giọng thương, không phải giọng chê. Phần lớn những cuộc trôi dạt đâu phải do người ta muốn, mà do hoàn cảnh xô đẩy. Vậy nên nói ai sống cảnh bèo dạt là nói với lòng xót xa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất là biết thương người. Thấy ai đó dọn nhà xoành xoạch, đổi việc liên miên, đừng vội bảo họ không chịu yên thân. Dòng nước đẩy cánh bèo mạnh hơn sức cánh bèo nhiều lắm.
Điều thứ hai là tự thả lấy cái rễ cho mình. Bèo trôi vì rễ chẳng bám vào đâu, còn người thì bám được: một cái nghề đi đâu cũng sống, một khoản để dành, vài người bạn tử tế, giờ giấc ăn ngủ cho đều. Mấy thứ đó không chặn nổi dòng nước, nhưng đủ giữ cho mình khỏi bị đẩy đi quá xa.
Ai đi trọ xa nhà thì càng nên giữ vài nếp cố định: tháng nào cũng gửi tiền về, tuần nào cũng gọi cho mẹ một bận, mỗi năm học thêm được một việc. Nhà nào phải chuyển chỗ luôn thì cố giữ cho con vài thứ không đổi, chẳng hạn bữa cơm tối cả nhà ngồi chung, câu chuyện kể trước lúc ngủ. Trẻ con bám vào đó mà đỡ chông chênh.
Những câu cùng ý
- Ba chìm bảy nổi — phận long đong, hết trồi lên lại chìm xuống.
- Màn trời chiếu đất — cảnh không nhà không cửa, khổ hơn một bậc.
- Sông có khúc, người có lúc — an ủi rằng đoạn trôi nổi không phải là cả một đời.
- Lá rụng về cội — trôi đi đâu rồi cũng ngoảnh về gốc gác.
- Đất lành chim đậu — chỗ nào yên ổn tử tế thì người xa quê dừng chân.
Đôi lời về câu này
Bèo dạt mây trôi là lời truyền miệng của ông bà mình, không rõ ai đặt ra, cũng không rõ có từ đời nào. Đó là chuyện người xưa nhìn quanh rồi đúc lại, nên bà con cứ xem là một lời để tham khảo, ngẫm cho tỉnh trí, đừng coi là khuôn đóng sẵn cho mọi cảnh đời. Có chỗ nay vẫn đúng, có chỗ tuỳ thời mà phải soi lại. Đi làm ăn xa bây giờ đâu còn là chuyện bèo bọt như trước, nhiều người rời quê là để mở mang chứ không phải vì cùng đường. Cái còn lại của câu là tấm lòng thương người và lời nhắc mỗi người tự lo cho mình một cái rễ.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
