Người ta có mỗi một cái miệng, vậy mà ông bà nhìn ra ở đó hai chiều nguy hiểm ngược nhau. Chiều đi vào có thể mang theo bệnh tật, chiều đi ra có thể mang theo tai vạ.
Bệnh từ miệng vào, vạ từ miệng ra
Nghĩa đen
Vế đầu nói chuyện ăn uống. Cơm nước gì cũng qua miệng mà vào người. Ăn đồ ôi thiu, uống nước bẩn, ăn quá độ, ăn thứ không hợp với mình, rồi cũng dẫn tới đau ốm. Ngày trước chưa có tủ lạnh, chưa có nước máy, thuốc men lại hiếm, nên đau bụng là mối lo thường trực của mọi nhà.
Vế sau nói chuyện lời nói. Vạ là tai hoạ, là rắc rối tự dưng đổ xuống đầu, mà thường do lỗi chính mình. Người xưa để ý thấy phần lớn những rắc rối ấy bắt đầu từ một câu nói: nói hớ, nói quá, nói điều lẽ ra phải giữ, nói xấu sau lưng rồi đến tai người ta, đùa với người không quen đùa.
Cái hay của câu nằm ở phép đối. Cùng một chỗ, cùng hai chữ từ miệng, mà một bên vào một bên ra. Nhớ một lần là nhớ luôn cả hai lời dặn.
Người xưa muốn nói gì
Sâu hơn một chút, câu nói về sự tự chủ. Miệng là chỗ người ta dễ buông lỏng nhất, vì ăn với nói đều là chuyện hằng ngày, làm theo thói quen. Chính cái thường ngày ấy làm người ta chủ quan.
Riêng vế sau chỉ ra một điều ai cũng biết mà hay quên: lời nói ra rồi thì không thu về được. Một câu buột miệng có thể sống rất lâu trong bụng người nghe, được kể lại, được thêm bớt, rồi quay về đúng lúc ta không ngờ nhất. Nhiều mối giận kéo cả chục năm chỉ khởi đầu bằng một câu mà người nói đã quên từ đời nào.
Câu này không dạy ai câm lặng, cũng chẳng khuyên sống giả. Nó chỉ nhắc: để lời đi qua một nhịp nghĩ trước khi ra khỏi miệng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là cái gì dễ làm thì càng dễ hỏng. Ăn với nói chẳng đòi hỏi tài cán gì, ai cũng làm được từ bé, nên người ta không đặt sự chú ý vào đó. Mà chính mấy việc hằng ngày ấy lại quyết định phần lớn sướng khổ của một đời.
Hai là lời nguy nhất là lời nói về người khác. Nhận xét, kể lại chuyện riêng của ai đó là loại lời dễ buột ra nhất lúc vui chuyện, mà hậu quả lại nặng nhất. Người nghe hôm nay có thể là người kể lại ngày mai. Thời nay lời nói còn thành chữ viết trên mạng: câu nói giữa quán nước vài người nghe rồi quên, còn một dòng bình luận thì nằm đó, ai cũng đọc được, ai cũng chụp lại được.
Ba là giữ miệng khác với giả dối. Có người hiểu lệch, cho rằng cẩn thận trong lời nói là khôn lỏi. Thật ra người xưa vẫn quý nói thẳng nói thật, nhưng nói đúng lúc, đúng chỗ, đúng người. Nói thật với người trong cuộc là can đảm; nói về người ta sau lưng, giữa đám đông, thì chỉ là gây chuyện.
Những câu cùng ý
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — ăn thì nhai kỹ, nói thì nghĩ trước, đúng cả hai chiều của cái miệng.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — chọn lời cho khéo vì lời nói có tốn kém gì.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — ăn và nói là hai việc đầu tiên phải học.
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn được một câu thì tránh được khối rắc rối.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đúc kết đầu tiên, nên đừng gán nó cho cuốn sách nào hay người nào. Trong lời ăn tiếng nói, người ta rút gọn thành hai chữ vạ miệng, nghe vẫn rất thông dụng.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Vế ăn uống thì chỉ nhắc ta chớ dễ dãi, còn đau ốm ra sao, chữa thế nào vẫn phải hỏi thầy thuốc chứ không dựa vào câu tục ngữ nào. Vế lời nói cũng vậy: sợ vạ mà im mãi thì có khi thành thờ ơ, để chuyện sai diễn ra ngay trước mắt. Có lúc nói ra là phải nói, chỉ cốt chọn đúng lúc đúng chỗ.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
