Ai từng dự một đám giỗ họ đông người hẳn đã gặp cảnh này: một bác tóc đã hoa râm cung kính chào một cậu bé mới học lớp một là ông. Người ngoài thấy lạ, người trong họ thì thấy thường, vì đã có câu này rồi.
Bé bằng củ khoai, cứ vai mà gọi
Nghĩa đen
Bé bằng củ khoai là lối ví von quen thuộc của nhà nông để chỉ đứa trẻ còn rất nhỏ, nhỏ tới mức đem so với củ khoai trong rổ. Ví thế vừa buồn cười vừa thân thương.
Vai là vai vế, tức thứ bậc theo đời trong họ. Người Việt tính họ hàng theo các đời nối nhau: cụ, ông, cha, con, cháu. Ai thuộc đời trên thì vai trên, bất kể sinh năm nào. Các chi trong một họ lấy vợ lấy chồng sớm muộn khác nhau, nên chỉ vài đời là có chuyện người đời trên lại ít tuổi hơn người đời dưới rất nhiều.
Cứ vai mà gọi là một lời dặn dứt khoát: xưng hô trong họ thì căn cứ vào vai vế chứ không căn cứ vào tuổi. Cháu dù đã năm sáu chục, gặp người vai chú vẫn phải gọi là chú, dù chú mới lên mười.
Người xưa muốn nói gì
Đằng sau một cách xưng hô là cả một lối sắp xếp dòng họ. Một họ lớn có nhiều chi, người ở rải rác, quanh năm ít gặp. Ai cũng gọi nhau theo tuổi thì chỉ vài đời là chẳng còn ai biết mình đứng ở đâu. Lấy vai vế làm chuẩn thì nghe cách gọi là biết ngay quan hệ.
Lối ấy còn có mặt công bằng của nó. Vai vế không do ai giành lấy, không mua được bằng tiền hay bằng chức. Người giàu có, người làm to về đến nhà thờ họ vẫn phải giữ đúng vai mình.
Nhưng phải hiểu cho đúng: gọi theo vai không có nghĩa là đứa nhỏ vai trên được quyền sai bảo người lớn tuổi. Xưng hô là lễ nghi, còn ăn ở hằng ngày vẫn theo lẽ thường. Ông bà gọi cái đó là biết trên biết dưới, chứ không phải cậy vai.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là tục lệ nào cũng có cái lý của nó. Người ngoài nhìn vào thấy buồn cười khi cụ ông gọi cậu bé bằng chú, nhưng đó là cách một đám đông người giữ cho quan hệ khỏi rối. Trước khi chê một lệ là rườm rà, nên xem nó sinh ra để giải quyết việc gì.
Hai là có những thứ được trao chứ không phải giành. Vai vế là thứ sinh ra đã có, chẳng phấn đấu mà được, cũng chẳng mất đi vì thất thế. Người hiểu điều đó thì không đem vai vế ra làm oai, bởi vai lớn mà sống không phải phép thì trong họ cũng chẳng ai nể.
Ba là chuyện rất thực tế: con cháu đi làm ăn xa, mỗi năm về họ đôi lần, lúng túng khi xưng hô là thường. Trước khi về giỗ, cứ hỏi cha mẹ một lượt xem nhà ấy là chi nào, mình phải gọi bằng gì. Hỏi trước một câu còn hơn gọi sai rồi ngượng cả buổi.
Những câu cùng ý
- Chim có tổ, người có tông — ai cũng có dòng họ, có gốc gác để mà nhớ.
- Con cô con cậu thì xa, con chú con bác thật là anh em — phân biệt gần xa giữa các nhánh trong họ.
- Sảy cha còn chú, sảy mẹ bú dì — họ hàng là chỗ dựa khi cha mẹ không còn.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một lệ, đến đâu theo lệ ở đó.
- Kính lão đắc thọ — nhắc kính người già, bù cho lối gọi theo vai.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, chẳng rõ có từ bao giờ. Nó gắn với nếp tổ chức dòng họ theo đời, thấy qua gia phả, nhà thờ họ, ngày giỗ tổ. Có nơi rút gọn còn cứ vai mà gọi, ý không đổi.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ nhà. Mỗi họ một lệ, có họ giữ chặt, có họ đã nới ra cho dễ sống. Nhiều nhà bây giờ chọn cách dung hoà, gọi đúng vai nhưng lời lẽ vẫn kính trọng nhau, và mọi việc đều êm. Cái cốt là để người trong họ thấy gần nhau hơn, chứ không phải để bắt bẻ nhau một tiếng gọi.
