Người Việt có một câu nói đùa mà thật, nghe qua đã thấy hóm. Đặt ra một con số cao đến thế rồi cộng thêm đúng một tuổi, ông bà cốt đẩy cái ý đến tận cùng để ai nghe cũng phải bật cười rồi gật đầu.
Bảy mươi còn học bảy mươi mốt
Nghĩa đen
Bảy mươi tuổi, theo cách nhìn ngày trước, là tuổi rất cao, tuổi được làng xóm kính, tuổi mà con cháu phải thưa gửi. Người ở tuổi ấy về lý thì chẳng còn phải học ai nữa.
Nhưng câu tục ngữ lập tức đặt bên cạnh một người bảy mươi mốt, hơn đúng một tuổi. Hơn một tuổi là hơn một năm sống, một năm nhìn thấy, một năm nếm trải. Chừng ấy cũng đủ để có cái mà người kia chưa có. Phép cộng bé xíu ấy chính là chỗ hóm mà cũng là chỗ sâu.
Người xưa muốn nói gì
Ý thứ nhất: việc học chẳng có tuổi kết thúc. Người ta hay nghĩ học là chuyện của thời cắp sách, xong bằng cấp là xong. Câu này bác thẳng lối nghĩ đó bằng một ví dụ nghe thì quá đà mà lại chí lý.
Ý thứ hai tinh hơn: không ai được tự cho mình là đã đủ. Câu nhắm vào một tật rất dễ mắc ở người có tuổi hoặc có chức, ấy là thôi lắng nghe. Khi một người tin rằng mình biết hết rồi thì người ấy đã dừng lại, dù chân vẫn bước và miệng vẫn nói.
Ý thứ ba nằm ở chỗ người thầy có khi chỉ hơn ta rất ít. Chẳng phải cứ hơn hai chục tuổi mới đáng học. Người vào nghề trước mình một năm, ông hàng xóm làm vườn lâu hơn mình một mùa, đều có cái đáng hỏi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là giữ được thái độ của người chưa biết. Người chịu học là người dám nói ba chữ tôi chưa biết. Nghe thì dễ, nhưng càng có tuổi càng có chức thì càng khó nói ra.
Sau nữa là học ngay người gần mình nhất. Ta hay tìm thầy đâu xa mà quên rằng người ngồi cạnh mỗi ngày cũng có cái hay riêng. Bác thợ già biết nhìn thớ gỗ, bà bán hàng biết cách nói với khách khó tính, đứa cháu lớp mười biết dùng cái ứng dụng mà ta loay hoay cả buổi.
Với người đã có tuổi, việc học bây giờ còn là chuyện thiết thân: gọi video cho con cháu ở xa, đọc tờ hướng dẫn dùng thuốc, nhận ra mấy trò lừa qua điện thoại. Trong nhà, cách hay nhất để dạy con ham học là để con thấy người lớn cũng đang học. Trẻ bắt chước cái chúng nhìn thấy chứ ít khi làm theo lời dặn.
Những câu cùng ý
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi nhiều, trải nhiều thì biết thêm nhiều.
- Học thầy không tày học bạn — người dạy được ta có khi chỉ ngang vai ngang lứa.
- Gừng càng già càng cay — năm tháng thành vốn liếng khi người ta chịu học từ cái đã trải.
- Dốt đến đâu học lâu cũng biết — bền bỉ quan trọng hơn tư chất ban đầu.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ khi nào, chẳng gắn với ai. Lối lấy con số ra cho dễ nhớ vốn quen trong tục ngữ Việt. Người ta còn nghe theo vài cách hơi khác, như bảy mươi học bảy mươi mốt.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ người. Nhiều tuổi hơn không có nghĩa là cái gì cũng biết hơn, nên đừng bắt ai phải nghe mình chỉ vì mình sinh trước. Ngược lại, sức người có hạn, tuổi cao thì học vừa sức mình, chọn cái nào cần mà học, chứ ôm đồm quá lại thành mệt.
