Người xưa có một lời nhắc nghe hơi lạ tai với người thời nay. Đã sống tới bảy mươi, đã đi gần trọn một đời, vậy mà vẫn chưa được phép khoe.
Bảy mươi chưa què chớ khoe rằng lành
Nghĩa đen
Con số bảy mươi ở đây là nói ước chừng, chỉ tuổi thọ cao theo cách nhìn ngày trước, khi sống tới ngần ấy năm đã là của hiếm. Nói bảy mươi tức là nói gần hết một đời, chẳng còn mấy đường nữa để đi.
Chưa què là chưa gặp tai nạn, thân thể còn nguyên vẹn. Khoe rằng lành là đem chuyện mình lành lặn ra kể như một điều đáng tự hào. Ghép lại, cả câu bảo: dù đã sống tới bảy mươi mà thân thể còn nguyên, cũng đừng vội mang ra khoe.
Có một điều cần nói khi đọc câu này hôm nay. Chữ què là lối nói mộc của người xưa, cốt chỉ cái rủi bất ngờ ập xuống một người, chứ câu tục ngữ không nhằm chê bai ai cả. Ta nên giữ lấy cái tinh thần ấy và bỏ hẳn cách gọi ấy khi nói về người khác.
Người xưa muốn nói gì
Đây là một lời khuyên khiêm nhường. Đời thì dài, mà biến cố chẳng bao giờ báo trước. Cái hôm nay ta cho là chắc, nào sức khoẻ, nào cơ nghiệp, đều có thể đổi trong một buổi. Ông bà không bảo ta sống co ro, chỉ bảo đừng lấy cái đang có ra làm bằng chứng rằng mình hơn người.
Sau chữ khoe còn một sắc thái nữa. Khoe là đem cái may của mình đặt trước mặt người kém may hơn. Trong xóm làng ngày trước, ai rồi cũng có lúc gặp hoạn nạn, nên lời khoe rất dễ chạm vào chỗ đau của người ta. Câu này vì thế vừa dặn cẩn thận với đời, vừa dặn ý tứ với người.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là giữ miệng lúc đang gặp may. Đang khoẻ, đang ăn nên làm ra, đang được việc, ấy là lúc lời nói dễ hớ nhất. Người từng trải thường ít khoe, chẳng phải vì kiêng kỵ, mà vì họ đã thấy đủ nhiều để biết mọi thứ có thể xoay chiều. Cùng một tin vui, kể với người đang cùng cảnh thì là chia sẻ, kể với người vừa mất việc hay có người nhà nằm viện thì lại thành vô ý.
Hai là lo trước cho những khúc quanh. Đã biết đời có bất trắc thì phải phòng: để dành một khoản, giữ gìn thân thể, ăn ở tử tế với người quanh mình để lúc khó còn có chỗ nương. Riêng chuyện đau ốm thì kinh nghiệm dân gian chỉ nhắc ta chớ chủ quan, còn khám xét chữa trị vẫn phải theo lời thầy thuốc chứ không dựa vào câu tục ngữ nào.
Ba là bớt phán xét. Hiểu rằng ai cũng có thể gặp chuyện, ta sẽ nhẹ lời hơn với người đang gặp nạn, bỏ được cái tật chép miệng bảo tại họ không biết lo.
Những câu cùng ý
- Sông có khúc, người có lúc — đời ai cũng có quãng thuận quãng khó, chẳng ai suôn sẻ mãi.
- Người tính không bằng trời tính — nhắc phần bất ngờ luôn nằm sẵn trong mọi dự tính.
- Làm khi lành để dành khi đau — lời dặn phòng xa rất cụ thể.
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — mặt còn lại: gặp khó thì bình tĩnh, đừng buông.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, chẳng quy được cho ai. Nó thuộc lớp những lời răn về sự khiêm tốn, thường do người lớn tuổi nói ra để nhắc lớp sau đang lúc xuôi chèo mát mái. Có nơi đọc là chớ khoe mình lành, có nơi rút gọn còn chưa què chớ khoe rằng lành, ý vẫn thế.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Kiêng khoe là phải, nhưng đẩy quá thì hoá ra sợ cả việc mừng cho nhau, gặp chuyện vui cũng phải giấu, sống với nhau thành ra nặng nề. Kể chuyện vui của mình cho người thân nghe chẳng có gì sai; cái nên soi lại chỉ là mình kể với ai và kể vào lúc nào.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
