Mỗi lần trong nhà có chuyện phải nhắc nhau thương nhau, thế nào cũng có người đọc câu này. Cái hay của nó là chẳng hô hào gì cả, chỉ chỉ tay ra góc vườn rồi để người nghe tự nghĩ.
Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.
Nghĩa đen
Bầu với bí đều là dây leo quen thuộc ở vườn nhà quê, họ hàng gần nhau mà khác giống rõ. Quả bầu dài, vỏ nhạt, ruột mềm. Quả bí tròn hoặc thuôn, vỏ dày hơn, để được lâu hơn. Người trồng thường bắc một cái giàn tre trên sân hay trên ao rồi cho cả hai bò lên đó cho đỡ tốn đất.
Lên giàn rồi thì hai thứ dây quấn vào nhau đến mức khó phân đâu là ngọn bầu, đâu là ngọn bí. Cùng chịu một trận mưa, cùng phơi dưới một nắng, cùng bám vào mấy thanh tre ấy. Giàn mà sập thì cả hai cùng nằm bẹp xuống đất. Cách xưng hô cũng đáng để ý: người xưa gọi bầu ơi như gọi một người, nhắn nhủ bằng giọng thân tình chứ không ra lệnh, nên câu đi vào lời ru rất dễ.
Người xưa muốn nói gì
Vế sau mới là chỗ chốt: khác giống nhưng chung một giàn. Khác giống là khác gốc gác, khác dòng họ, khác nết, khác cảnh nhà. Chung một giàn là chung một mái nhà, một xóm ngõ, chung cảnh ngộ với nhau. Ông bà muốn nói cái chung ấy nặng hơn chỗ khác biệt. Đã đứng dựa vào cùng một chỗ thì tốt nhất là đùm bọc nhau, chứ hơn thua trên một cái giàn chật thì rốt cuộc ai cũng thiệt.
Trong nhà, câu này hợp nhất với những người không cùng máu mủ mà cùng một mâm cơm: dâu với mẹ chồng, anh em rể, con riêng con chung, con nuôi. Sợi dây buộc người với người không nhất thiết phải là máu mủ; sống chung, nương nhau lâu ngày cũng đủ thành nghĩa tình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là đừng lấy chỗ khác nhau ra làm cớ để lạnh nhạt. Trong một nhà, người ưa nói người ưa im, người tiêu rộng người tằn tiện. Cứ soi vào chỗ khác nhau thì lúc nào cũng có cớ để phật ý; nhìn vào cái mái nhà đang cùng giữ thì nhiều chuyện tự nó nhỏ lại.
Hai là thương nhau phải thương lúc khó. Trên giàn, bầu với bí quấn nhau chặt nhất là lúc gió lớn. Người cũng vậy, tình nghĩa lộ ra vào lúc một bên ốm đau, thất nghiệp, chứ không phải lúc cỗ bàn đông đủ.
Ba là giữ cái giàn cho vững. Giàn ở đây là những thứ buộc mọi người lại: bữa cơm cả nhà, ngày giỗ, tình làng nghĩa xóm. Bỏ bê nó thì các mối dây dù có cũng dần rời ra, chẳng còn chỗ mà bám. Nhà nào có dâu rể mới, có con riêng con nuôi thì càng phải nhớ. Trẻ con nhạy lắm, chỉ một câu buột miệng của người lớn là chúng biết mình bị xếp vào loại khác. Công bằng trong chuyện nhỏ như phần quà, lời khen, cách phân xử lúc chúng cãi nhau chính là cách dựng cái giàn chung ấy.
Những câu cùng ý
- Lá lành đùm lá rách — người khá hơn che chở cho người thiếu thốn.
- Thương người như thể thương thân — lấy chính mình làm thước mà đối với người.
- Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ — một người gặp nạn thì cả nhà cùng lo.
- Anh em như thể tay chân — thu ý ấy về trong phạm vi một nhà.
- Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau — nhắc đừng hơn thua với chính người cùng nhà.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, không có mốc thời gian nào chắc chắn. Ai gán cho nó một tác giả cụ thể thì cứ nghe rồi để đấy. Câu thường được đọc kèm bài Nhiễu điều phủ lấy giá gương, hai bài bổ cho nhau, một bên mượn cây cỏ ngoài vườn, một bên mượn tấm nhiễu che giá gương.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Đùm bọc nhau là phải, nhưng đùm bọc không có nghĩa là nhắm mắt chịu đựng mãi một người trong nhà cứ làm khổ người khác. Giữ giàn là giữ cho cả giàn khoẻ, chứ không phải giữ luôn cả cái dây đang bóp nghẹt mấy dây kia.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
