Có những việc người ta đổ mồ hôi cả ngày, tối về nhìn lại thấy y như chưa động tay. Ông bà gọi đúng tên cái cảnh ấy bằng bốn tiếng nghe buồn cười mà trúng phóc.
Bắt cóc bỏ đĩa
Nghĩa đen
Con cóc quanh quẩn ngoài vườn, thân nặng, da sần, nhưng chân sau khoẻ, nhảy rất nhanh. Cái đĩa thì nông choèn, lòng phẳng, thành thấp, vốn để đựng thức ăn chứ có bao giờ dùng nhốt con gì.
Đặt con cóc lên cái đĩa nông thì chuyện gì xảy ra, ai cũng đoán được: nó co chân nhảy tót đi ngay. Muốn giữ thì phải bắt lại, bỏ lên đĩa, rồi nó lại nhảy. Cứ thế, tay chẳng lúc nào ngơi mà cái đĩa vẫn trống trơn. Bắt thì có, giữ thì không. Chỗ sai không nằm ở người bắt vụng, mà ở cái đĩa. Cái đĩa không bao giờ giữ được con cóc, bắt bao nhiêu lần cũng vậy.
Người xưa muốn nói gì
Nói ai đó bắt cóc bỏ đĩa là chê lối làm chắp vá, đầu này vừa xong đầu kia đã hỏng, việc nào cũng dở dang. Người ấy không lười, có khi còn bận hơn ai, nhưng bận theo kiểu chạy vòng quanh: vá chỗ này thì bung chỗ khác, dặn hôm nay mai đã quên, gom được ít vốn rồi lại tiêu tan.
Câu này còn chỉ ra hai cái gốc. Một là làm không đến nơi đến chốn, thiếu mất bước cuối để chốt lại thành quả. Hai là cách làm sai từ đầu, như lấy đĩa nhốt cóc, có cố mấy cũng công cốc.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết phải phân biệt bận rộn với được việc. Người bắt cóc bỏ đĩa lúc nào cũng tất bật, thậm chí mệt hơn người làm gọn ghẽ, mà đo bằng kết quả cuối ngày thì tay trắng. Cứ tự hỏi mỗi tối: cái gì đã xong hẳn, cái gì còn phải làm lại.
Sau nữa là để ý khâu giữ. Nhiều người rất giỏi mở đầu nhưng bỏ qua bước cuối: ghi lại, bàn giao, kiểm tra một lượt. Bắt được con cóc mới là nửa việc, nửa còn lại là tìm cái lồng chứ không phải cái đĩa. Trong nhà cũng vậy: dạy con mà nay cấm mai cho thì nề nếp chẳng bao giờ thành. Làm ra tiền mà tháng nào cũng hết sạch thì cái lồng ở đây là khoản để dành, trích ra ngay lúc vừa có, trước khi tiền kịp nhảy đi mất.
Những câu cùng ý
- Dã tràng xe cát biển Đông — làm ròng rã mà sóng xoá sạch, chẳng đọng lại gì.
- Đầu voi đuôi chuột — mở đầu rầm rộ, càng về sau càng nhạt.
- Nước đổ lá khoai — lời nói, công sức trôi tuột, không thấm vào đâu.
- Năng nhặt chặt bị — chịu khó góp và giữ thì mới đầy, nhặt rồi làm rơi thì bị vẫn rỗng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, mọc ra từ chuyện mắt thấy tai nghe ngoài vườn chứ không có tích truyện nào đằng sau, cũng chẳng rõ có từ đời nào. Người ta hay dùng nguyên bốn tiếng, đôi khi nói thêm cho rõ: làm ăn kiểu bắt cóc bỏ đĩa.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ việc. Có những việc bản tính nó đã là lặp đi lặp lại, như quét nhà, nấu cơm, chăm người ốm, chẳng ai chốt lại được lần nào cho xong hẳn. Đem câu này ra chê những việc ấy là chê oan. Cái nên soi lại chỉ là chỗ mình cứ làm mãi một lỗi cũ mà không chịu đổi cách.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
