Ai từng lội xuống ao mò cá bằng tay đều biết cái cảm giác ấy: cá trơn tuột, chộp một con đã khó, mà mắt lại thấy con thứ hai vừa quẫy ngay bên cạnh. Người tham chộp cả hai, rốt cuộc cả hai đều vuột, chỉ còn hai bàn tay ướt với mặt ao đục ngầu.
Bắt cá hai tay
Nghĩa đen
Bắt cá bằng tay phải dồn hết sức và hết mắt vào một chỗ. Con cá trong ao vốn trơn, khoẻ, chỉ một cái quẫy là thoát. Muốn giữ được thì phải chụp gọn, ghì chặt bằng cả hai tay rồi mới đưa lên bờ.
Chia hai tay ra bắt hai con là chia đôi sức, chia đôi sự chú ý. Tay phải vừa chạm con này thì tay trái đã hụt con kia; quay sang cứu tay trái thì con bên phải cũng lặn mất. Thế nên câu này chẳng cần thêm chữ nào giải thích, người nghe tự hình dung ra cái kết.
Người xưa muốn nói gì
Lớp nghĩa thứ nhất là chê thói tham mà không biết tính. Muốn ôm cùng lúc hai mối lợi, hai đường đi, chẳng chịu bỏ bên nào, cuối cùng chẳng giữ được gì. Người vừa muốn giữ chỗ làm cũ vừa muốn nhận việc mới, cứ dùng dằng mãi cho tới lúc cả hai bên đều hết kiên nhẫn, là cảnh rất quen.
Lớp thứ hai nặng hơn, đụng tới tư cách: chỉ kẻ sống hai mặt, cùng lúc hẹn hò với hai người, cùng lúc bắt tay với hai bên đang tranh nhau. Chỗ này cái sai không chỉ là tham mà là dối. Bị bắt gặp rồi thì mất luôn thứ khó lấy lại nhất là lòng tin của cả hai phía. Cá tuột thì còn lội xuống ao mò lại được, chứ lòng tin thì không.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là sức người có hạn, phải biết chọn. Thời giờ, tiền bạc, đầu óc của ai cũng có đáy. Chọn tức là chịu mất phần còn lại, mà chính cái chịu mất ấy mới cho ta đủ sức giữ chặt cái mình đã chọn. Người không dám bỏ gì thường là người cuối cùng chẳng còn gì.
Hai là dùng dằng lâu có khi mất nhiều hơn chọn sai. Nhiều người sợ nhầm nên giữ cả hai đường cho chắc. Trong lúc họ do dự thì người khác đã đi trước, việc đã nguội, mà cả hai bên đều nhận ra mình chỉ là chỗ dự phòng.
Ba là sống hai mặt là đường ngắn nhất để mất hết. Người bắt cá hai tay hay tự nhủ mình khéo, giấu được. Nhưng chuyện gì rồi cũng có lúc lộ. Đừng hứa độc quyền với hai mối đang cạnh tranh nhau, vì làng nào cũng nhỏ hơn ta tưởng, hai người ấy rất có thể sẽ ngồi chung một mâm.
Những câu cùng ý
- Tham thì thâm — tham quá mức bao giờ cũng chuốc thiệt.
- Tham bát bỏ mâm — vì cái lợi con con trước mắt mà mất cái lớn hơn nhiều.
- Xôi hỏng bỏng không — gọi đúng tên cái kết trắng tay cả hai đường.
- Đứng núi này trông núi nọ — chê thói không yên chỗ, cứ thấy bên kia hơn bên mình.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — khuyên dồn sức vào một việc cho tới nơi.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, mọc ra từ chính chuyện mò cá ngoài ao chứ không gắn với tích truyện hay ông nào bà nào. Không rõ có từ bao giờ, nên ai giải thích cho nó một gốc gác cụ thể thì cứ nghe rồi để đấy. Trong lời ăn tiếng nói, người ta hay nối thêm cho trọn ý: bắt cá hai tay, tuột ngay cả cặp.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ việc. Câu này nhắm vào lòng tham và sự dối trá chứ không cấm ai làm nhiều thứ. Đời bây giờ lắm người phải một lúc gánh mấy đầu việc mới đủ sống, ấy là chuyện chẳng đặng đừng. Cái đáng soi lại là mình có đang giấu bên này để lừa bên kia hay không.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
