Nhà nông ngày trước sống theo mùa chứ không theo tháng lương, nên cái đói cái no cũng có mùa. Bài ca dao này ghi lại đúng nỗi mong ngày gặt của họ, mong tới mức chỉ nghĩ tới nồi cơm nếp đã thấy sướng.
Bao giờ cho đến tháng năm
Thổi nồi cơm nếp vừa nằm vừa ăn
Bao giờ cho đến tháng mười
Thổi nồi cơm nếp vừa cười vừa ăn.
Nghĩa đen
Tháng năm với tháng mười không phải hai tháng nhặt bừa. Đó là hai kỳ gặt của vùng cấy lúa nước tính theo lịch âm: vụ chiêm gặt quãng tháng năm, vụ mùa gặt quãng tháng mười. Cả năm làm lụng dồn về hai mốc ấy, cả năm ăn tiêu cũng trông vào hai mốc ấy.
Khoảng giữa hai vụ mới là lúc ngặt. Thóc cũ vơi dần, thóc mới chưa về, nhiều nhà phải độn khoai độn sắn, phải chạy vay. Cho nên câu hỏi bao giờ cho đến tháng năm là câu của người đang ngồi đếm ngày trong lúc thiếu.
Nồi cơm nếp là hình ảnh no đủ nhất mà người xưa nghĩ ra được. Gạo nếp thơm, dẻo, chắc bụng, thường để dành giỗ chạp lễ tết chứ mấy khi có trong bữa thường. Vừa nằm vừa ăn là thoải mái tới mức chẳng cần giữ ý. Vừa cười vừa ăn ở vụ tháng mười lại thêm một bậc, vì đó là vụ chính, thường được hơn, nên vui bật ra thành tiếng.
Người xưa muốn nói gì
Nghe qua thì tưởng chỉ là ước ăn no. Nhưng đặt vào cảnh nhà nông mới thấy bài ca dao nói cách người ta chịu đựng quãng khó: bám vào một cái mốc có thật.
Cái mốc ấy không mơ hồ. Tháng năm sẽ tới, tháng mười sẽ tới, ấy là lệ của trời đất chứ không phải chuyện may rủi. Mà người mong cũng chẳng ngồi không mà mong: họ đang cấy, đang làm cỏ, đang tát nước cho chính đám ruộng mình sẽ gặt. Mong của người đã gieo khác hẳn mộng của người khoanh tay.
Còn một ý nữa: đến lúc được hưởng thì hưởng cho ra hưởng. Nhịn cả mấy tháng, tới vụ thì thổi hẳn nồi nếp, nằm mà ăn, cười mà ăn. Ông bà không coi việc mừng thành quả là điều đáng ngại, miễn thành quả ấy do tay mình làm ra.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là biết mình đang đợi cái gì thì đợi dễ hơn. Người xưa qua được tháng giáp hạt vì biết rõ ngày no nằm ở đâu. Bây giờ cũng thế, một quãng khó có ngày kết thúc rõ ràng bao giờ cũng nhẹ hơn một quãng khó chẳng biết bao giờ mới hết.
Hai là phải sống được qua quãng giữa. Nhà nông xưa xoay bằng cách để dành, độn thêm ngô khoai, liệu cơm gắp mắm. Ai buôn bán theo mùa, tháng được tháng vắng, cứ theo lối ấy mà tính cả năm chứ đừng tính từng tháng rồi cuống lên.
Ba là đừng quên tự thưởng. Nồi cơm nếp là phần thưởng nhỏ, cụ thể, đúng lúc. Người làm việc dài hơi mà không bao giờ cho mình dừng lại hưởng chút gì thì hay đuối giữa đường.
Những câu cùng ý
- Được mùa chớ phụ ngô khoai, đến khi thất bát lấy ai bạn cùng — nhắc để dành cho những tháng giáp hạt.
- Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối — cũng hai mốc ấy, nhưng nói chuyện ngày đêm dài ngắn.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — cách xoay xở lúc thiếu thốn.
- Một hạt thóc vàng chín giọt mồ hôi — phần công sức đứng trước mỗi bữa no.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt, cũng chẳng biết có từ đời nào. Bài gắn với lịch mùa vụ của vùng cấy lúa nước theo âm lịch. Có nơi hát thêm mấy câu, có nơi đổi thành cơm nếp mới, chữ nghĩa xê dịch chút ít mà ý vẫn thế.
Cứ xem đây là lời để tham khảo, đừng coi là khuôn vàng thước ngọc. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Ngày trước cả làng chung một lịch gặt nên ai cũng đợi chung một ngày. Bây giờ mỗi nhà một nghề, cái mốc no đủ mỗi người một khác, có người chẳng có mốc nào rõ ràng cả. Lấy tinh thần của bài mà soi lại đường mình đang đi thì hợp hơn là bê nguyên.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
